तुकाराम गाथा - अभंग संग्रह १ ते ५००

शुक्रवार, 9 फेब्रुवारी 2024 (21:06 IST)
 
समचरणदृष्टि विटेवरी साजिरी । तेथें माझी हरी वृत्ति राहो ॥१॥
 
आणीक न लगे मायिक पदार्थ । तेथें माझें आर्त्त नको देवा ॥ध्रु.॥
 
ब्रम्हादिक पदें दुःखाची शिराणी । तेथें दुश्चित झणी जडों देसी ॥२॥
 
तुका म्हणे त्याचें कळलें आम्हां वर्म । जे जे कर्मधर्म नाशवंत ॥३॥
 
 
सुंदर तें ध्यान उभे विटेवरी । कर कटावरी ठेवूनियां ॥१॥
 
तुळसीचे हार गळां कासे पीतांबर । आवडे निरंतर तें चि रूप ॥ध्रु.॥
 
 
मकरकुंडलें तळपती श्रवणीं । कंठीं कौस्तुभमणि विराजित ॥२॥
 
 
तुका म्हणे माझें हें चि सर्व सुख । पाहीन श्रीमुख आवडीनें ॥३॥
 
 
सदा माझे डोळे जडो तुझे मूर्ती । रखुमाईच्या पती सोयरिया ॥१॥
 
गोड तुझें रूप गोड तुझें नाम । देईं मज प्रेम सर्व काळ ॥ध्रु.॥
 
विठो माउलिये हा चि वर देईं । संचरोनि राहीं हृदयामाजी ॥२॥
 
तुका म्हणे कांहीं न मागे आणीक । तुझे पायीं सुख सर्व आहे ॥३॥
 
 
राजस सुकुमार मदनाचा पुतळा । रविशशिकळा लोपलिया ॥१॥
 
कस्तुरीमळवट चंदनाची उटी । रुळे माळ कंठीं वैजयंती ॥ध्रु.॥
 
मुगुट कुंडले श्रीमुख शोभलें । सुखाचें ओतलें सकळ ही ॥२॥
 
कासे सोनसळा पांघरे पाटोळा । घननीळ सांवळा बाइयानो ॥३॥
 
सकळ ही तुम्ही व्हा गे एकीसवा । तुका म्हणे जीवा धीर नाहीं ॥४॥
 
 
कर कटावरी तुळसीच्या माळा । ऐसें रूप डोळां दावीं हरी ॥१॥
 
ठेविले चरण दोन्ही विटेवरी । ऐसें रूप हरी दावीं डोळां ॥ध्रु.॥
 
कटीं पीतांबर कास मिरवली । दाखवीं वहिली ऐसी मूर्ती ॥२॥
 
गरुडपारावरी उभा राहिलासी । आठवें मानसीं तें चि रूप ॥३॥
 
झुरोनी पांजरा होऊं पाहें आतां । येईं पंढरीनाथा भेटावया ॥४॥
 
 
तुका म्हणे माझी पुरवावी आस । विनंती उदास करूं नये ॥५॥
 
 
गरुडाचें वारिकें कासे पीतांबर । सांवळें मनोहर कैं देखेन ॥१॥
 
बरवया बरवंटा घनमेघ सांवळा । वैजयंतीमाळा गळां शोभे ॥ध्रु.॥
 
मुगुट माथां कोटि सूर्यांचा झळाळ । कौस्तुभ निर्मळ शोभे कंठीं ॥२॥
 
ओतींव श्रीमुख सुखाचें सकळ । वामांगीं वेल्हाळ रखुमादेवी ॥३॥
 
उद्धव अक्रूर उभे दोहींकडे । वर्णिती पवाडे सनकादिक ॥४॥
 
तुका म्हणे नव्हे आणिकांसारिखा । तो चि माझा सखा पांडुरंग ॥५॥
 
॥६॥
 
विराण्या - अभंग २५
 
 
वाळो जन मज म्हणोत शिंदळी । परि हा वनमाळी न विसंबें ॥१॥
 
सांडूनि लौकिक जालियें उदास । नाहीं भय आस जीवित्वाची ॥२॥
 
नाइकें वचन बोलतां या लोकां । म्हणे जालों तुका हरिरता ॥३॥
 
 
आधिल्या भ्रतारें काम नव्हे पुरा । म्हणोनि व्यभिचारा टेकलियें ॥१॥
 
रात्रंदिस मज पाहिजे जवळी । क्षण त्यानिराळी न गमे घडी ॥२॥
 
नाम गोष्टी माझी सोय सांडा आतां । रातलें अनंता तुका म्हणे ॥३॥
 
 
हाचि नेम आतां न फिरें माघारी । बैसलें शेजारीं गोविंदाचे ॥१॥
 
घररिघी जालें पट्टराणी बळें । वरिलें सांवळें परब्रम्ह ॥२॥
 
बळियाचा अंगसंग जाला आतां । नाहीं भय चिंता तुका म्हणे ॥३॥
 
१०
 
नाहीं काम माझें काज तुम्हांसवें । होतें गुप्त ठावें केलें आतां ॥१॥
 
व्यभिचार माझा पडिला ठाउका । न सर ती लोकांमाजी जालें ॥२॥
 
न धरावा लोभ कांहीं मजविशीं । जालें देवपिशी तुका म्हणे ॥३॥
 
११
 
विसरले कुळ आपुला आचार । पती भावे दीर घर सोय ॥१॥
 
सांडिला लौकिक लाज भय चिंता । रातलें अनंता चित्त माझें ॥२॥
 
मज आतां कोणी आळवाल झणी । तुका म्हणे कानीं बहिरी जालें ॥३॥
 
१२
 
न देखें न बोलें नाइकें आणीक । बैसला हा एक हरि चित्तीं ॥१॥
 
सासुरें माहेर मज नाहीं कोणी । एक केलें दोन्ही मिळोनियां ॥२॥
 
 
आळ आला होता आम्ही भांडखोरी । तुका म्हणे खरी केली मात ॥३॥
 
१३
 
दुजा ऐंसा कोण बळी आहे आतां । हरि या अनंता पासूनिया ॥१॥
 
बळियाच्या आम्ही जालों बळिवंता । करूं सर्व सत्ता सर्वांवरी ॥२॥
 
तुका म्हणे आम्ही जिवाच्या उदारा । जालों प्रीतिकरा गोविंदासी ॥३॥
 
१४
 
क्षणभरी आम्ही सोसिलें वाईट । साधिलें अवीट निजसुख ॥१॥
 
सांडी मांडी मागें केल्या भरोवरी । अधिक चि परी दुःखाचिया ॥२॥
 
तुका म्हणे येणें जाणें नाहीं आतां । राहिलों अनंताचिये पायीं ॥३॥
 
१५
 
आम्हां आम्ही आतां वडील धाकुटीं । नाहीं पाठीं पोटीं कोणी दुजें ॥१॥
 
फावला एकांत एकविध भाव । हरि आम्हांसवें सर्व भोगी ॥२॥
 
तुका म्हणे अंगसंग एके ठायीं । असों जेथें नाहीं दुजें कोणी ॥३॥
 
१६
 
सर्व सुख आम्ही भोगूं सर्व काळ । तोडियेलें जाळ मोहपाश ॥१॥
 
याचसाठी सांडियेले भरतार । रातलों या परपुरुषाशीं ॥२॥
 
तुका म्हणे आतां गर्भ नये धरूं । औषध जें करूं फळ नव्हे ॥३॥
 
१७
 
एका जिवें आतां जिणें जालें दोहीं । वेगळीक कांहीं नव्हे आतां ॥१॥
 
नारायणा आम्हां नाहीं वेगळीक । पुरविली हे भाक सांभाळिली ॥२॥
 
तुका म्हणे जालें सायासाचें फळ । सरली ते वेळ काळ दोन्ही ॥३॥
 
१८
 
हासों रुसों आतां वाढवूं आवडी । अंतरींची गोडी अवीट ते ॥१॥
 
सेवासुखें करूं विनोदवचन । आम्ही नारायण एकाएकीं ॥२॥
 
तुका म्हणे आम्ही जालों उदासीन । आपुल्या आधीन केला पति ॥३॥
 
१९
 
मजसवें आतां येऊं नका कोणी । सासुरवासिनी बाइयानो ॥१॥
 
न साहवे तुम्हां या जनाची कूट । बोलती वाईट ओखटें तें ॥२॥
 
 
तुका म्हणे जालों उदास मोकळ्या । विचरों गोवळ्यासवें आम्ही ॥३॥
 
२०
 
शिकविलें तुम्हीं तें राहे तोंवरी । मज आणि हरी वियोग तों ॥१॥
 
प्रसंगीं या नाहीं देहाची भावना । तेथें या वचना कोण मानी ॥२॥
 
तुका म्हणे चित्तीं बैसला अनंत । दिसों नेदी नित्य अनित्य तें ॥३॥
 
२१
 
सांगतों तें तुम्हीं अइकावें कानीं । आमुचे नाचणीं नाचूं नका ॥१॥
 
जोंवरी या तुम्हां मागिलांची आस । तोंवरी उदास होऊं नका ॥२॥
 
तुका म्हणे काय वांयांविण धिंद । पति ना गोविंद दोन्ही नाहीं ॥३॥
 
२२
 
आजिवरी तुम्हां आम्हां नेणपण । कौतुकें खेळणें संग होता ॥१॥
 
आतां अनावर जालें अगुणाची । करूं नये तें चि करीं सुखें ॥२॥
 
तुका म्हणे आतां बुडविलीं दोन्ही । कुळें एक मनीं नारायण ॥३॥
 
२३
 
सासुरियां वीट आला भरतारा । इकडे माहेरा स्वभावें चि ॥१॥
 
सांडवर कोणी न धरिती हातीं । प्रारब्धाची गति भोगूं आतां ॥२॥
 
न व्हावी ते जाली आमुची भंडाई । तुका म्हणे काई लाजों आतां ॥३॥
 
२४
 
मरणाही आधीं राहिलों मरोनी । मग केलें मनीं होतें तैसें ॥१॥
 
आतां तुम्ही पाहा आमुचें नवल । नका वेचूं बोल वांयांविण ॥२॥
 
तुका म्हणे तुम्ही भयाभीत नारी । कैसे संग सरी तुम्हां आम्हां ॥३॥
 
२५
 
परपुरुषाचें सुख भोगे तरी । उतरोनि करीं घ्यावें सीस ॥१॥
 
संवसारा आगी आपुलेनि हातें । लावूनि मागुतें पाहूं नये ॥२॥
 
तुका म्हणे व्हावें तयापरी धीट । पतंग हा नीट दीपासोई ॥३॥
 
२६
 
अइकाल परी ऐसें नव्हे बाई । न संडा या सोई भ्रताराची ॥१॥
 
नव्हे आराणुक लौकिकापासून । आपुल्या आपण गोविलें तें ॥२॥
 
तुका म्हणे मन कराल कठीण । त्या या निवडोन मजपाशीं ॥३॥
 
२७
 
आहांच वाहांच आंत वरी दोन्ही । न लगा गडणी आम्हां तैशा ॥१॥
 
भेऊं नये तेथें भेडसावूं कोणा । आवरूनि मना बंद द्यावा ॥२॥
 
तुका म्हणे कांहीं अभ्यासावांचुनी । नव्हे हे करणी भलतीची ॥३॥
 
२८
 
बहुतांच्या आम्ही न मिळो मतासी । कोणी कैसी कैसी भावनेच्या ॥१॥
 
विचार करितां वांयां जाय काळ । लटिकें तें मूळ फजितीचें ॥२॥
 
तुका म्हणे तुम्ही करा घटापटा । नका जाऊं वाटा आमुचिया ॥३॥
 
२९
 
त्याचें सुख नाहीं आलें अनुभवा । कठिण हें जिवा तोंचिवरी ॥१॥
 
मागिलांचे दुःख लागों नेदी अंगा । अंतर हें संगा नेदी पुढें ॥२॥
 
तुका म्हणे सर्वविशीं हा संपन्न । जाणती महिमान श्रुति ऐसें ॥३॥
 
३०
 
न राहे रसना बोलतां आवडी । पायीं दिली बुडी माझ्या मनें ॥१॥
 
मानेल त्या तुम्ही अइका स्वभावें । मी तों माझ्याभावें अनुसरलें ॥२॥
 
तुका म्हणे तुम्हीं फिरावें बहुतीं । माझी तों हे गती जाली आतां ॥३॥
 
३१
 
न बोलतां तुम्हां कळों न ये गुज । म्हणउनी लाज सांडियेली ॥१॥
 
आतां तुम्हां पुढें जोडीतसें हात । नका कोणी अंत पाहों माझा ॥२॥
 
तुका म्हणे आम्ही बैसलों शेजारीं । करील तें हरी पाहों आतां ॥३॥
 
॥२५॥
 
३२
 
नये जरी तुज मधुर उत्तर । दिधला सुस्वर नाहीं देवें ॥१॥
 
नाहीं तयाविण भुकेला विठ्ठल । येइल तैसा बोल रामकृष्ण ॥ध्रु.॥
 
देवापाशीं मागें आवडीची भक्ति । विश्वासेंशीं प्रीति भावबळें ॥२॥
 
तुका म्हणे मना सांगतों विचार । धरावा निर्धार दिसेंदिस ॥३॥
 
३३
 
सावध जालों सावध जालों । हरिच्या आलों जागरणा ॥१॥
 
तेथें वैष्णवांचे भार । जयजयकार गर्जतसे ॥ध्रु.॥
 
पळोनियां गेली झोप । होतें पाप आड तें ॥२॥
 
तुका म्हणे त्या ठाया । ओल छाया कृपेची ॥३॥
 
३४
 
आपुलिया हिता जो असे जागता । धन्य माता पिता तयाचिया ॥१॥
 
कुळीं कन्यापुत्र होतीं जीं सात्त्विक । तयाचा हरिख वाटे देवा ॥ध्रु.॥
 
गीता भागवत करिती श्रवण । आणीक चिंतन विठोबाचें ॥२॥
 
तुका म्हणे मज घडो त्याची सेवा । तरी माझ्या दैवा पार नाहीं ॥३॥
 
३५
 
अंतरींची घेतो गोडी । पाहे जोडी भावाची ॥१॥
 
देव सोयरा देव सोयरा । देव सोयरा दीनाचा ॥ध्रु.॥
 
आपुल्या वैभवें । शृंगारावें निर्मळ ॥२॥
 
तुका म्हणे जेवी सवें । प्रेम द्यावें प्रीतीचें ॥३॥
 
३६
 
सुखें वोळंब दावी गोहा । माझें दुःख नेणा पाहा ॥१॥
 
आवडीचा मारिला वेडा । होय होय कैसा म्हणे भिडा ॥ध्रु.॥
 
निपट मज न चले अन्न । पायली गहूं सांजा तीन ॥२॥
 
गेले वारीं तुम्हीं आणिली साकर । सातदी गेली साडेदहा शेर ॥३॥
 
अखंड मज पोटाची व्यथा । दुधभात साकर तूप पथ्या ॥४॥
 
दो पाहरा मज लहरी येती । शुद्ध नाहीं पडे सुपती ॥५॥
 
नीज नये घाली फुलें । जवळीं न साहती मुलें ॥६॥
 
अंगी चंदन लावितें भाळीं । सदा शूळ माझे कपाळीं ॥७॥
 
हाड गळोनि आलें मास । माझें दुःख तुम्हां नेणवे कैसें ॥८॥
 
तुका म्हणे जिता गाढव केला । मेलियावरि नरका नेला ॥९॥
 
३७
 
पावलें पावलें तुझें आम्हां सर्व । दुजा नको भाव होऊं देऊं ॥१॥
 
जेथें तेथें तुझीं च पाउलें । त्रिभुवन संचलें विठ्ठला गा ॥ध्रु.॥
 
भेदाभेदमतें भ्रमाचे संवाद । आम्हां नको वाद त्यांशीं देऊं ॥२॥
 
तुका म्हणे अणु तुजविण नाहीं । नभाहूनि पाहीं वाढ आहे ॥३॥
 
३८
 
वंदूं चरणरज सेवूं उष्टावळी । पूर्वकर्मा होळी करुनी सांडूं ॥१॥
 
अमुप हे गांठीं बांधूं भांडवल । अनाथा विठ्ठल आम्हां जोगा ॥ध्रु.॥
 
अवघे होती लाभ एका या चिंतनें । नामसंकीर्तनें गोविंदाच्या ॥२॥
 
जन्ममरणाच्या खुंटतील खेपा । होईल हा सोपा सिद्ध पंथ ॥३॥
 
गेले पुढें त्यांचा शोधीत मारग । चला जाऊं माग घेत आम्ही ॥४॥
 
तुका म्हणे घालूं जीवपणा चिरा । जाऊं त्या माहेरा निजाचिया ॥५॥
 
३९
 
जेविले ते संत मागें उष्टावळी । अवघ्या पत्रावळी करुनी झाडा ॥१॥
 
सोवळ्या ओंवळ्या राहिलों निराळा । पासूनि सकळां अवघ्यां दुरीं ॥ध्रु.॥
 
परें परतें मज न लागे सांगावें । हें तों देवें बरें शिकविलें ॥२॥
 
दुसर्‍यातें आम्ही नाहीं आतळत । जाणोनि संकेत उभा असे ॥३॥
 
येथें कोणीं कांहीं न धरावी शंका । मज चाड एका भोजनाची ॥४॥
 
लांचावला तुका मारितसे झड । पुरविलें कोड नारायणें ॥५॥
 
४०
 
देवाच्या प्रसादें करा रे भोजन । व्हाल कोण कोण अधिकारी ते ॥१॥
 
ब्रम्हादिकांसि हें दुर्लभ उच्छिष्ट । नका मानूं वीट ब्रम्हरसीं ॥ध्रु.॥
 
अवघियां पुरतें वोसंडलें पात्र । अधिकार सर्वत्र आहे येथें ॥२॥
 
इच्छादानी येथें वळला समर्थ । अवघें चि आर्त पुरवितो ॥३॥
 
सरे येथें ऐसें नाहीं कदाकाळीं । पुढती वाटे कवळीं घ्यावें ऐसें ॥४॥
 
तुका म्हणे पाक लक्षुमीच्या हातें । कामारीसांगातें निरुपम ॥५॥
 
४१
 
अवगुणांचे हातीं । आहे अवघी फजीती ॥१॥
 
नाहीं पात्रासवें चाड । प्रमाण तें फिकें गोड ॥ध्रु.॥
 
विष तांब्या वाटी । भरली लावूं नये होटीं ॥२॥
 
तुका म्हणे भाव । शुद्ध बरा सोंग वाव ॥३॥
 
४२
 
हरीच्या जागरणा । जातां कां रे नये मना ॥१॥
 
कोठें पाहासील तुटी । आयुष्य वेचे फुकासाटीं ॥२॥
 
ज्यांची तुज गुंती । ते तों मोकलिती अंतीं ॥२॥
 
तुका म्हणे बरा । लाभ काय तो विचारा ॥३॥
 
४३
 
धर्माची तूं मूर्ती । पाप पुण्य तुझे हातीं ॥१॥
 
मज सोडवीं दातारा । कर्मापासूनि दुस्तरा ॥ध्रु.॥
 
करिसी अंगीकार । तरी काय माझा भार ॥२॥
 
जिवींच्या जीवना । तुका म्हणे नारायणा ॥३॥
 
४४
 
ब्रम्हादिक जया लाभासि ठेंगणे । बळिये आम्ही भले शरणागत ॥१॥
 
कामनेच्या त्यागें भजनाचा लाभ । जाला पद्मनाभ सेवाॠणी ॥ध्रु.॥
 
कामधेनूचिया क्षीरा पार नाहीं । इच्छेचिये वाही वरुषावे ॥२॥
 
बैसलिये ठायीं लागलें भरतें । त्रिपुटीवरतें भेदी ऐसें ॥३॥
 
हरि नाहीं आम्हां विष्णुदासां जगीं । नारायण अंगीं विसावला ॥४॥
 
तुका म्हणे बहु लाटे हें भोजन । नाहीं रिता कोण राहत राहों ॥५॥
 
४५
 
दुजें खंडे तरी । उरला तो अवघा हरि ॥ आपणाबाहेरी । न लगे ठाव धुंडावा ॥१॥
 
इतुलें जाणावया जाणा । कोंडें तरी मनें मना ॥ पारधीच्या खुणा । जाणतें चि साधावे ॥ध्रु.॥
 
देह आधीं काय खरा । देहसंबंधपसारा ॥ बुजगावणें चोरा । रक्षणसें भासतें ॥२॥
 
तुका करी जागा । नको चाचपूं वाउगा ॥ आहेसि तूं आगा । अंगीं डोळे उघडी ॥३॥
 
४६
 
विष्णुमय जग वैष्णवांचा धर्म । भेदाभेदभ्रम अमंगळ ॥१॥
 
अइका जी तुम्ही भक्त भागवत । कराल तें हित सत्य करा ॥ध्रु.॥
 
कोणा ही जिवाचा न घडो मत्सर । वर्म सर्वेश्वरपूजनाचें ॥२॥
 
तुका म्हणे एका देहाचे अवयव । सुख दुःख जीव भोग पावे ॥३॥
 
४७
 
आम्ही जरी आस । जालों टाकोनि उदास ॥१॥
 
आतां कोण भय धरी । पुढें मरणाचें हरी ॥ध्रु.॥
 
भलते ठायीं पडों । देह तुरंगीं हा चढो ॥२॥
 
तुमचें तुम्हांपासीं । आम्ही आहों जैसीं तैसीं ॥३॥
 
गेले मानामान । सुखदुःखाचें खंडन ॥४॥
 
तुका म्हणे चित्तीं । नाहीं वागवीत खंती ॥५॥
 
४८
 
निंदी कोणी मारी । वंदी कोणी पूजा करी ॥१॥
 
मज हें ही नाहीं तें ही नाहीं । वेगळा दोहीं पासुनी ॥ध्रु.॥
 
देहभोग भोगें घडे । जें जें जोडे तें बरें ॥२॥
 
अवघें पावे नारायणीं । जनार्दनीं तुक्याचें ॥३॥
 
४९
 
जन विजन जालें आम्हां । विठ्ठलनामा प्रमाणें ॥१॥
 
पाहें तिकडे बापमाय । विठ्ठल आहे रखुमाई ॥ध्रु.॥
 
वन पट्टण एकभाव । अवघा ठाव सरता जाला ॥२॥
 
आठव नाहीं सुखदुःखा । नाचे तुका कौतुकें ॥३॥
 
५०
 
हिरा ठेवितां ऐरणीं । वांचे मारितां जो घणीं ॥१॥
 
तोचि मोल पावे खरा । करणीचा होय चुरा ॥ध्रु.॥
 
मोहरा होय तोचि अंगें । सूत न जळे ज्याचे संगें ॥२॥
 
तुका म्हणे तोचि संत । सोसी जगाचे आघात ॥३॥

५१
 
आलिंगनें घडे । मोक्ष सायुज्यता जोडे ॥१॥
 
ऐसा संताचा महिमा । जाली बोलायाची सीमा ॥ध्रु.॥
 
तीर्थे पर्वकाळ । अवघीं पायांपें सकळ ॥२॥
 
तुका म्हणे देवा । त्यांची केली पावे सेवा ॥३॥
 
५२
 
माझिया मीपणा । जाला यावरी उगाणा ॥१॥
 
भोगी त्यागी पांडुरंग । त्यानें वसविलें अंग ॥ध्रु.॥
 
टाळिलें निमित्त । फार थोडें घात हित ॥२॥
 
यावें कामावरी । तुका म्हणे नाहीं उरी ॥३॥
 
५३
 
सकळ चिंतामणी शरीर । जरी जाय अहंकार आशा समूळ ॥
 
निंदा हिंसा नाहीं कपट देहबुद्धि । निर्मळ स्फटिक जैसा ॥१॥
 
मोक्षाचें तीर्थ न लगे वाराणसी । येती तयापासीं अवघीं जनें॥
 
तीर्थांसी तीर्थ जाला तो चि एक । मोक्ष तेणें दर्शनें ॥ध्रु.॥
 
मन शुद्ध तया काय करिसी माळा । मंडित सकळा भूषणांसी ॥
 
हरिच्या गुणें गर्जताती सदा । आनंद तया मानसीं ॥२॥
 
तन मन धन दिलें पुरुषोत्तमा । आशा नाहीं कवणाची ॥
 
तुका म्हणे तो परिसाहूनि आगळा । काय महिमा वर्णूं त्याची ॥३॥
 
५४
 
आहे तें सकळ कृष्णा चि अर्पण । न कळतां मन दुजें भावी ॥१॥
 
म्हणउनी पाठी लागतील भूतें । येती गवसीत पांचजणें ॥ध्रु.॥
 
ज्याचे त्या वंचलें आठव न होतां । दंड या निमित्ताकारणें हा ॥२॥
 
तुका म्हणे काळें चेंपियेला गळा । मी मी वेळोवेळा करीतसे ॥३॥
 
५५
 
महारासि सिवे । कोपे ब्राम्हण तो नव्हे ॥१॥
 
तया प्रायश्चित्त कांहीं । देहत्याग करितां नाहीं ॥ध्रु.॥
 
नातळे चांडाळ । त्याचा अंतरीं विटाळ ॥२॥
 
ज्याचा संग चित्तीं । तुका म्हणे तो त्या याती ॥३॥
 
५६
 
तेलनीशीं रुसला वेडा । रागें कोरडें खातो भिडा ॥१॥
 
आपुलें हित आपण पाही । संकोच तो न धरी कांहीं ॥ध्रु.॥
 
नावडे लोकां टाकिला गोहो । बोडिले डोकें सांडिला मोहो ॥२॥
 
शेजारणीच्या गेली रागें । कुत्र्यांनी घर भरिलें मागें ॥३॥
 
पिसारागें भाजिलें घर । नागविलें तें नेणे फार ॥४॥
 
तुका म्हणे वांच्या रागें । फेडिलें सावलें देखिलें जगें ॥५॥
 
५७
 
मज दास करी त्यांचा । संतदासांच्या दासांचा ॥१॥
 
मग होत कल्पवरी । सुखें गर्भवास हरी ॥ध्रु.॥
 
नीचवृत्तिकाम । परी मुखीं तुझें नाम ॥२॥
 
तुका म्हणे सेवे । माझे संकल्प वेचावे ॥३॥
 
५८
 
सदा तळमळ । चित्ताचिये हळहळ ॥१॥
 
त्याचें दर्शन न व्हावें । शव असतां तो जिवे ॥ध्रु.॥
 
कुशब्दाची घाणी । अमंगळविली वाणी ॥२॥
 
नेणे शब्द पर । तुका म्हणे परउपकार ॥३॥
 
५९
 
जया नाहीं नेम एकादशीव्रत । जाणावें तें प्रेत शव लोकीं ॥१॥
 
त्याचें वय नित्य काळ लेखीताहे । रागें दात खाय कराकरा ॥ध्रु.॥
 
जयाचिये द्वारीं तुळसीवृंदावन । नाहीं तें स्मशान गृह जाणां ॥२॥
 
जये कुळीं नाहीं एक ही वैष्णव । त्याचा बुडे भवनदीतापा ॥३॥
 
विठोबाचें नाम नुच्चारी जें तोंड । प्रत्यक्ष तें कुंड रजकाचें ॥४॥
 
तुका म्हणे त्याचे काष्ठ हातपाय । कीर्तना नव जाय हरीचिया ॥५॥
 
६०
 
आम्ही सदैव सुडके । जवळीं येतां चोर धाके ॥ जाऊं पुडी भिकें । कुतरीं घर राखती ॥१॥
 
नांदणूक ऐसी सांगा । नाहीं तरी वांयां भागा ॥ थोरपण अंगा । तरी ऐसें आणावें ॥ध्रु.॥
 
अक्षय साचार । केलें सायासांनी घर ॥ एरंडसिंवार । दुजा भार न साहती ॥२॥
 
धन कण घरोघरीं । पोट भरे भिकेवरी ॥ जतन तीं करी । कोण गुरें वासरें ॥३॥
 
जाली सकळ निश्चिंती । भांडवल शेण माती ॥  झळझळीत भिंती । वृंदावनें तुळसीचीं ॥४॥
 
तुका म्हणे देवा । अवघा निरविला हेवा ॥ कुटुंबाची सेवा । तो चि करी आमुच्या ॥५॥
 
६१
 
पराविया नारी माउलीसमान । मानिलिया धन काय वेचे ॥१॥
 
न करितां परनिंदा द्रव्य अभिलाष । काय तुमचें यास वेचे सांगा ॥ध्रु.॥
 
बैसलिये ठायी म्हणतां रामराम । काय होय श्रम ऐसें सांगा ॥२॥
 
संताचे वचनीं मानितां विश्वास । काय तुमचें यास वेचे सांगा ॥३॥
 
खरें बोलतां कोण लागती सायास । काय वेचे यास ऐसें सांगा ॥४॥
 
तुका म्हणे देव जोडे याचसाटीं । आणीक ते आटी न लगे कांहीं ॥५॥
 
६२
 
शुद्धबीजा पोटीं । फळें रसाळ गोमटीं ॥१॥
 
मुखीं अमृताची वाणी । देह वेचावा कारणीं ॥ध्रु.॥
 
सर्वांगीं निर्मळ । चित्त जैसें गंगाजळ ॥२॥
 
तुका म्हणे जाती । ताप दर्शनें विश्रांती ॥३॥
 
६३
 
चित्त समाधानें । तरी विष वाटे सोनें ॥१॥
 
बहु खोटा अतिशय । जाणां भले सांगों काय ॥ध्रु.॥
 
मनाच्या तळमळें । चंदनें ही अंग पोळे ॥२॥
 
तुका म्हणे दुजा । उपचार पीडा पूजा ॥३॥
 
६४
 
परिमळ म्हणूनी चोळूं नये फूल । खाऊं नये मूल आवडतें ॥१॥
 
मोतियाचें पाणी चाखूं नये स्वाद । यंत्र भेदुनि नाद पाहूं नये ॥२॥
 
कर्मफळ म्हणुनी इच्छूं नये काम । तुका म्हणे वर्म दावूं लोकां ॥३॥
 
६५
 
माया तें चि ब्रम्ह ब्रम्ह तेंचि माया । अंग आणि छाया तया परी ॥१॥
 
तोडितां न तुटे सारितां निराळी । लोटांगणांतळीं हारपते ॥ध्रु.॥
 
दुजें नाहीं तेथें बळ कोणासाठीं । आणिक ते आटी विचाराची ॥२॥
 
तुका म्हणे उंच वाढे उंचपणें । ठेंगणीं लवणें जैसीं तैसीं ॥३॥
 
६६
 
दुर्जनासि करी साहे । तो ही दंड हे लाहे ॥१॥
 
शिंदळीच्या कुंटणी वाटा । संग खोटा खोट्याचा ॥ध्रु.॥
 
येर येरा कांचणी भेटे । आगी उठे तेथूनी ॥२॥
 
तुका म्हणे कापूं नाकें । पुढें आणिकें शिकविती ॥३॥
 
६७
 
वृत्ति भूमि राज्य द्रव्य उपार्जिती । जाणा त्या निश्चितीं देव नाहीं ॥१॥
 
भाडेकरी वाहे पाठीवरी भार । अंतरींचें सार लाभ नाहीं ॥ध्रु.॥
 
देवपूजेवरी ठेवूनियां मन । पाषाणा पाषाण पूजी लोभें ॥२॥
 
तुका म्हणे फळ चिंतिती आदरें । लाघव हे चार शिंदळीचे ॥३॥
 
६८
 
पवित्र सोंवळीं । एक तीं च भूमंडळीं ॥१॥
 
ज्यांचा आवडता देव । अखंडित प्रेमभाव ॥ध्रु.॥
 
तीं च भाग्यवंतें । सरतीं पुरतीं धनवित्तें ॥२॥
 
तुका म्हणे देवा । त्यांची केल्या पावे सेवा ॥३॥
 
६९
 
आशाबद्ध जन । काय जाणे नारायण ॥१॥
 
करी इंद्रियांची सेवा । पाहे आवडीचा हेवा ॥ध्रु.॥
 
भ्रमलें चावळे । तैसें उचित न कळे ॥२॥
 
तुका म्हणे विषें । अन्न नाशियलें जैसें ॥३॥
 
७०
 
ढेकरें जेवण दिसे साचें । नाहीं तरि काचें कुंथाकुंथी ॥१॥
 
हे ही बोल ते ही बोल । कोरडे फोल रुचीविण ॥ध्रु.॥
 
गव्हांचिया होती परी । फके वरी खाऊं नये ॥२॥
 
तुकां म्हणे असे हातींचें कांकण । तयासी दर्पण विल्हाळक ॥३॥
 
७१
 
करावी ते पूजा मनें चि उत्तम । लौकिकाचें काम काय असे ॥१॥
 
कळावें तयासि कळे अंतरींचें । कारण तें साचें साचा अंगीं ॥ध्रु.॥
 
अतिशया अंतीं लाभ किंवा घात । फळ देतें चित्त बीजा ऐसें ॥२॥
 
तुका म्हणे जेणें राहे समाधान । ऐसें तें भजन पार पावी ॥३॥
 
७२
 
एकादशीव्रत सोमवार न करिती । कोण त्यांची गति होइल नेणों ॥१॥
 
काय करूं बहु वाटे तळमळ । आंधळीं सकळ बहिर्मुख ॥ध्रु.॥
 
हरिहरां नाहीं बोटभरी वाती । कोण त्यांची गति होईल नेणों ॥२॥
 
तुका म्हणे नाहीं नारायणीं प्रीति । कोण त्यांची गति होइल नेणों ॥३॥
 
७३
 
नव्हे आराणूक संवसारा हातीं । सर्वकाळ चित्तीं हा चि धंदा ॥१॥
 
देवधर्म सांदीं पडिला सकळ । विषयीं गोंधळ गाजतसे ॥ध्रु. ॥
 
रात्रि दीस न पुरे कुटुंबाचें समाधान । दुर्लभ दर्शन ईश्वराचें ॥२॥
 
तुका म्हणे आत्महत्या रे घातकी । थोर होते चुकी नारायणीं ॥३॥
 
७४
 
स्मशान ते भूमि प्रेतरूप जन । सेवाभक्तिहीन ग्रामवासी ॥१॥
 
भरतील पोट श्वानाचिया परी । वस्ति दिली घरीं यमदूतां ॥ध्रु.॥
 
अपूज्य लिंग तेथें अतित न घे थारा । ऐसी वस्ती चोरां कंटकांची ॥२॥
 
तुका म्हणे नाहीं ठावी स्थिति मती । यमाची निश्चिती कुळवाडी ॥३॥
 
७५
 
आहाकटा त्याचे करिती पितर । वंशीं दुराचार पुत्र जाला ॥१॥
 
गळे चि ना गर्भ नव्हे चि कां वांज । माता त्याची लाजलावा पापी ॥ध्रु. ॥
 
परपीडें परद्वारीं सावधान । सादर चि मन अभाग्याचें ॥२॥
 
न मळितां निंदा चाहडी उपवास । संग्रहाचे दोष सकळ ही ॥३॥
 
परउपकार पुण्य त्या वावडें । विषाचें तें कीडें दुग्धीं मरे ॥४॥
 
तुका म्हणे विटाळाचीच तो मूर्ति । दया क्षमा शांति नातळे त्या ॥५॥
 
७६
 
श्वान शीघ्रकोपी । आपणा घातकर पापी ॥१॥
 
नाहीं भीड आणि धीर । उपदेश न जिरे क्षीर ॥ध्रु. ॥
 
माणसांसि भुंके । विजातीनें द्यावे थुंके ॥२॥
 
तुका म्हणे चित्त । मळिण करा तें फजित ॥३॥
 
७७
 
देखोनि हरखली अंड । पुत्र जाला म्हणे रांड ॥ तंव तो जाला भांड । चाहाड चोर शिंदळ ॥१॥
 
जाय तिकडे पीडी लोकां । जोडी भांडवल थुंका ॥ थोर जाला चुका । वर कां नाहीं घातली ॥ध्रु.॥
 
भूमि कांपे त्याच्या भारें । कुंभपाकाचीं शरीरें ॥ निष्टुर उत्तरें । पापदृष्टी मळिणचित्त ॥२॥
 
दुराचारी तो चांडाळ । पाप सांगातें विटाळ ॥ तुका म्हणे खळ । म्हणोनियां निषद्धि तो ॥३॥
 
७८
 
नेणें गाणें कंठ नाहीं हा सुस्वर । घालूं तुज भार पांडुरंगा ॥१॥
 
नेणें राग वेळ काळ घात मात । तुझे पायीं चित्त ठेवीं देवा ॥२॥
 
तुका म्हणे मज चाड नाहीं जना । तुज नारायणा वांचूनिया ॥३॥
 
७९
 
माझी पाठ करा कवी । उट लावी दारोदार ॥१॥
 
तंव तया पारखी सिव । लाजे ठाव सांडितां ॥ध्रु.॥
 
उष्टावळी करूनि जमा । कुंथुनि प्रेमा आणितसे ॥२॥
 
तुका म्हणे बाहेरमुदी । आहा च गोविंदीं न सरती ॥३॥
 
८०
 
उपाधीच्या नांवें घेतला सिंतोडा । नेदूं आतां पीडा आतळों ते ॥१॥
 
काशासाठीं हात भरूनि धुवावे । चालतिया गोवे मारगासि ॥ध्रु.॥
 
काय नाहीं देवें करूनि ठेविलें । असें तें आपुलें ते ते ठायीं ॥२॥
 
तुका म्हणे जेव्हां गेला अहंकार । तेव्हां आपपर बोळविले ॥३॥
 
८१
 
योगाचें तें भाग्य क्षमा । आधीं दमा इंद्रियें ॥१॥
 
अवघीं भाग्यें येती घरा । देव सोयरा जालिया ॥ध्रु.॥
 
मिरासीचें म्हूण सेत । नाहीं देत पीक उगें ॥२॥
 
तुका म्हणे उचित जाणां । उगीं सिणा काशाला ॥३॥
 
८२
 
न ये नेत्रां जळ । नाहीं अंतरीं कळवळ ॥१॥
 
तों हे चावटीचे बोल । जन रंजवणें फोल ॥ध्रु.॥
 
न फळे उत्तर । नाहीं स्वामी जों सादर ॥२॥
 
तुका म्हणे भेटी । जंव नाहीं दृष्टादृष्टी ॥३॥
 
८३
 
बाईल सवासिण आई । आपण पितरांचे ठायीं ॥१॥
 
थोर वेच जाला नष्टा । अवघ्या अपसव्य चेष्टा ॥ध्रु.॥
 
विषयांचे चरवणीं । केली आयुष्याची गाळणी ॥२॥
 
तुका म्हणे लंडा । नाहीं दया देव धोंडा ॥३॥
 
८४
 
दानें कांपे हात । नाव तेविशीं मात ॥१॥
 
कथी चावटीचे बोल । हिंग क्षीरीं मिथ्या फोल ॥ध्रु.॥
 
न वजती पाप । तीर्था म्हणे वेचूं काय ॥२॥
 
तुका म्हणे मनीं नाहीं । न ये आकारातें कांहीं ॥३॥
 
८५
 
वळितें जें गाई । त्यासि फार लागे काई ॥१॥
 
निवे भावाच्या उत्तरीं । भलते एके धणी वरी ॥ध्रु.॥
 
न लगती प्रकार । कांहीं मानाचा आदर ॥२॥
 
सांडी थोरपणा । तुका म्हणे सवें दीना ॥३॥
 
८६
 
मैत्र केले महा बळी । कामा न येती अंतकाळीं ॥१॥
 
आधीं घे रे रामनाम । सामा भरीं हा उत्तम ॥ध्रु.॥
 
नाहीं तरी यम । दांत खातो करकरा ॥२॥
 
धन मेळविलें कोडी । काळ घेतल्या न सोडी ॥३॥
 
कामा न ये हा परिवार । सैन्य लोक बहु फार ॥४॥
 
तंववरि मिरविसी बळ । जंव आला नाहीं काळ ॥५॥
 
तुका म्हणे बापा । चुकवीं चौर्‍याशींच्या खेपा ॥६॥
 
८७
 
कानडीनें केला मर्‍हाटा भ्रतार । एकाचें उत्तर एका न ये ॥१॥
 
तैसें मज नको करूं कमळापति । देई या संगति सज्जनांची ॥ध्रु.॥
 
तिनें पाचारिलें इल बा म्हणोन । येरु पळे आण जाली आतां ॥२॥
 
तुका म्हणे येर येरा जें विच्छिन्न । तेथें वाढे सीण सुखा पोटीं ॥३॥
 
८८
 
सुख पाहतां जवापाडें । दुःख पर्वता एवढें ॥१॥
 
धरीं धरीं आठवण । मानीं संताचें वचन ॥ध्रु.॥
 
नेलें रात्रीनें तें अर्धें । बाळपण जराव्याधें ॥२॥
 
तुका म्हणे पुढा । घाणा जुंती जसी मूढा ॥३॥
 
८९
 
बोलायाचा त्यासीं । नको संबंध मानसीं ॥१॥
 
जया घडली संतनिंदा । तुज विसरूनि गोविंदा ॥ध्रु.॥
 
जळो त्याचें तोंड । नको दृष्टीपुढें भांड ॥२॥
 
तुका म्हणे देवा । तया दुरी मज ठेवा ॥३॥
 
९०
 
तीळ जाळिले तांदुळ । काम क्रोधे तैसे चि खळ ॥१॥
 
कां रे सिणलासी वाउगा । न भजतां पांडुरंगा ॥ध्रु.॥
 
मानदंभासाठीं । केली अक्षरांची आटी ॥२॥
 
तप करूनि तीर्थाटन । वाढविला अभिमान ॥३॥
 
वांटिलें तें धन । केली अहंता जतन ॥४॥
 
तुका म्हणे चुकलें वर्म । केला अवघा चि अधर्म ॥५॥
 
९१
 
संवसारतापें तापलों मी देवा । करितां या सेवा कुटुंबाची ॥१॥
 
म्हणऊनी तुझे आठविले पाय । ये वो माझे माय पांडुरंगे ॥ध्रु.॥
 
बहुतां जन्मींचा जालों भारवाही । सुटिजे हें नाहीं वर्म ठावें ॥२॥
 
वेढियेलों चोरीं अंतर्बाह्यात्कारीं । कणव न करी कोणी माझी ॥३॥
 
बहु पांगविलों बहु नागविलों । बहु दिवस जालों कासाविस ॥४॥
 
तुका म्हणे आतां धांव घाली वेगीं । ब्रीद तुझें जगीं दीननाथा ॥५॥
 
९२
 
भक्तॠणी देव बोलती पुराणें । निर्धार वचनें साच करीं ॥१॥
 
मागें काय जाणों अइकिली वार्त्ता । कबिर सातें जातां घडिया वांटी ॥ध्रु.॥
 
माघारिया धन आणिलें घरासि । न घे केला त्यासि त्याग तेणें ॥२॥
 
नामदेवाचिया घरासि आणिलें । तेणें लुटविलें द्विजां हातीं ॥३॥
 
प्रत्यक्षासि काय द्यावें हें प्रमाण । व्यंकोबाचें ॠण फेडियेलें ॥४॥
 
बीज दळोनियां केली आराधना । लागे नारायणा पेरणें तें ॥५॥
 
तुका म्हणे नाहीं जयासि निर्धार । नाडला साचार तो चि एक ॥६॥
 
९३
 
भोगें घडे त्याग । त्यागें अंगा येती भोग ॥१॥
 
ऐसें उफराटें वर्म । धर्मा अंगीं च अधर्म ॥ध्रु.॥
 
देव अंतरे तें पाप । खोटे उगवा संकल्प ॥२॥
 
तुका म्हणे भीड खोटी । लाभ विचारावा पोटीं ॥३॥
 
९४
 
भोरप्यानें सोंग पालटिलें वरी । ध्यान धरी मत्स्या जैसें ॥१॥
 
टिळे माळा मैंद मुद्रा लावी अंगीं । देखों नेदि जगीं फांसे जैसे ॥ध्रु.॥
 
ढीवर या मत्स्या चारा घाली जैसा । भीतरील फांसा कळों नेदी ॥२॥
 
खाटिक हा स्नेहवादें पशु पाळी । कापावया नळी तया साठीं ॥३॥
 
तुका म्हणे तैसा भला मी लोकांत । परी तूं कृपावंत पांडुरंगा ॥४॥
 
९५
 
गेली वीरसरी । मग त्यासि रांड मारी ॥१॥
 
मग नये तैसी सत्ता । गेली मागील आणितां ॥ध्रु.॥
 
भंगलिया चित्ता । न ये काशानें सांदितां ॥२॥
 
तुका म्हणे धीर । भंगलिया पाठीं कीर ॥३॥
 
९६
 
युक्ताहार न लगे आणिक साधनें । अल्प नारायणें दाखविलें ॥१॥
 
कलियुगामाजी करावें कीर्तन । तेणें नारायण देइल भेटी ॥ध्रु.॥
 
न लगे हा लौकिक सांडावा वेव्हार । घ्यावें वनांतर भस्म दंड ॥२॥
 
तुका म्हणे मज आणि उपाव । दिसती ते वाव नामाविण ॥३॥
 
९७
 
कंठीं कृष्णमणी । नाहीं अशुभ ते वाणी ॥१॥
 
हो का नर अथवा नारी । रांड तयें नावें खरी ॥ध्रु.॥
 
नाहीं हातीं दान । शूरपणाचें कांकण ॥२॥
 
वाळियेली संतीं । केली बोडोनि फजिती ॥३॥
 
तुका म्हणे ताळा । नाहीं त्याची अवकळा ॥४॥
 
९८
 
माया ब्रम्ह ऐसें म्हणती धर्मठक । आपणासरिसे लोक नागविले ॥१॥
 
विषयीं लंपट शिकवी कुविद्या । मनामागें नांद्या होऊनि फिरे ॥ध्रु.॥
 
करुनी खातां पाक जिरे सुरण राई । करितां अतित्याई दुःख पावे ॥२॥
 
औषध द्यावया चाळविलें बाळा । दावूनियां गुळा दृष्टीपुढें ॥३॥
 
तरावया आधीं शोधा वेदवाणी । वांजट बोलणीं वारा त्यांचीं ॥४॥
 
तुका म्हणे जयां पिंडाचें पाळण । न घडे नारायणभेट तयां ॥५॥
 
९९
 
मृगजळ दिसे साचपणा ऐसें । खोटियाचें पिसें ऊर फोडी ॥१॥
 
जाणोन कां करा आपुलाले घात । विचारा रे हित लवलाहीं ॥ध्रु.॥
 
संचित सांगातीं बोळवणें सवें । आचरलें द्यावें फळ तेणें ॥२॥
 
तुका म्हणे शेखी श्मशान तोंवरी । संबंध गोवरी अंगीं सवें ॥३॥
 
१००
 
गौळीयाची ताकपिरें । कोण पोरें चांगलीं ॥१॥
 
येवढा त्यांचा छंद देवा । काय सेवा भक्ती ते ॥ध्रु.॥
 
काय उपास पडिले होते । कण्याभोंवते विदुराच्या ॥२॥
 
तुका म्हणे कुब्जा दासी । रूपरासी हीनकळा ॥३॥
 

१०१
 
आतां तरी पुढें हाचि उपदेश । नका करूं नाश आयुष्याचा ॥१॥
 
सकळांच्या पायां माझें दंडवत । आपुलालें चित्त शुद्ध करा ॥ध्रु.॥
 
हित तें करावे देवाचें चिंतन । करूनियां मन एकविध ॥२॥
 
तुका म्हणे लाभ होय तो व्यापार । करा काय फार शिकवावें ॥३॥
 
१०२
 
भक्ताविण देवा । कैंचें रूप घडे सेवा ॥१॥
 
शोभविलें येर येरां । सोनें एके ठायीं हिरा ॥ध्रु.॥
 
देवाविण भक्ता । कोण देता निष्कामता ॥२॥
 
तुका म्हणे बाळ । माता जैसें स्नेहजाळ ॥३॥
 
१०३
 
विश्वाचा जनिता । म्हणे यशोदेसि माता ॥१॥
 
ऐसा भक्तांचा अंकित । लागे तैसी लावी प्रीत ॥ध्रु.॥
 
निष्काम निराळा । गोपी लावियेल्या चाळा ॥२॥
 
तुका म्हणे आलें । रूपा अव्यक्त चांगलें ॥३॥
 
१०४
 
काय दिनकरा । केला कोंबड्यानें खरा ॥१॥
 
कां हो ऐसा संत ठेवा । भार माझे माथां देवा ॥ध्रु.॥
 
आडविलें दासीं । तरि कां मरती उपवासी ॥२॥
 
तुका म्हणे हातीं । कळा सकळ अनंतीं ॥३॥
 
१०५
 
जेवितां ही घरी । नाक हागतिया परी ॥१॥
 
ऐसियाचा करी चाळा । आपुली च अवकळा ॥ध्रु.॥
 
सांडावें मांडावें । काय ऐसें नाहीं ठावें ॥२॥
 
तुका म्हणे करी । ताका दुधा एक सरी ॥३॥
 
१०६
 
हो का पुत्र पत्नी बंधु । त्यांचा तोडावा संबंधु ॥१॥
 
कळों आलें खट्याळसें । शिवों नये लिंपों दोषें ॥ध्रु.॥
 
फोडावें मडकें । मेलें लेखीं घायें एकें ॥२॥
 
तुका म्हणे त्यागें । विण चुकीजेना भोगें ॥३॥
 
१०७
 
व्याल्याविण करी शोभनतांतडी । चार ते गधडी करीतसे ॥१॥
 
कासया पाल्हाळ आणिकांचे देखी । सांगतां नव्हे सुखी साखरेसि ॥ध्रु.॥
 
 
कुंथाच्या ढेकरें न देवेल पुष्टी । रूप दावी कष्टी मळिण वरी ॥२॥
 
 
तुका म्हणे अरे वाचाळ हो ऐका । अनुभवेंविण नका वाव घेऊं ॥३॥
 
१०८
 
जेणें घडे नारायणीं अंतराय । होत बाप माय वर्जावीं तीं ॥१॥
 
येर प्रिया पुत्र धना कोण लेखा । करिती तीं दुःखा पात्र शत्रु ॥ध्रु.॥
 
प्रल्हादें जनक बिभीषणें बंधु । राज्य माता निंदु भरतें केली ॥२॥
 
तुका म्हणे सर्व धर्म हरिचे पाय । आणीक उपाय दुःखमूळ ॥३॥
 
१०९
 
मान अपमान गोवे । अवघे गुंडूनी ठेवावे ॥१॥
 
हें चि देवाचें दर्शन । सदा राहे समाधान ॥ध्रु.॥
 
शांतीची वसती । तेथें खुंटे काळगती ॥२॥
 
आली ऊर्मी साहे । तुका म्हणे थोडें आहे ॥३॥
 
११०
 
थोडें आहे थोडें आहे । चित्त साहे जालिया ॥१॥
 
हर्षामर्ष नाहीं अंगीं । पांडुरंगीं सरलें तें ॥ध्रु.॥
 
अवघ्या साधनांचें सार । न लगे फार शोधावें ॥२॥
 
तुका म्हणे लटिकें पाहें । सांडीं देह अभिमान ॥३॥
 
१११
 
आतां उघडीं डोळे । जरी अद्यापि न कळे ॥ तरी मातेचिये खोळे । दगड आला पोटासि ॥१॥
 
मनुष्यदेहा ऐसा निध । साधिली ते साधे सिद्ध ॥ करूनि प्रबोध । संत पार उतरले ॥ध्रु.॥
 
 
नाव चंद्रभागे तीरीं । उभी पुंडलीकाचे द्वारीं ॥ कट धरूनियां करीं । उभाउभी पालवी ॥२॥
 
 
तुका म्हणे फुकासाठीं । पायीं घातली या मिठी ॥ होतो उठाउठी । लवकरी च उतार ॥३॥
 
११२
 
न करीं रे संग राहें रे निश्चळ । लागों नेदीं मळ ममतेचा ॥१॥
 
या नांवें अद्वैत खरें ब्रम्हज्ञान । अनुभवावांचून बडबड ते ॥ध्रु.॥
 
इंद्रियांचा जय वासनेचा क्षय । संकल्पा ही न ये वरी मन ॥२॥
 
तुका म्हणे न ये जाणीव अंतरा । अंतरीं या थारा आनंदाचा ॥३॥
 
११३
 
पंढरीचा महिमा । देतां आणीक उपमा ॥१॥
 
ऐसा ठाव नाहीं कोठें । देव उभाउभी भेटे ॥ध्रु.॥
 
आहेति सकळ । तीर्थे काळें देती फळ ॥२॥
 
तुका म्हणे पेठ । भूमिवरी हे वैकुंठ ॥३॥
 
११४
 
तिर्थी धोंडा पाणी । देव रोकडा सज्जनीं ॥१॥
 
मिळालिया संतसंग । समर्पितां भलें अंग ॥ध्रु.॥
 
तिर्थी भाव फळे । येथें आनाड तें वळे ॥२॥
 
तुका म्हणे पाप । गेलें गेल्या कळे ताप ॥३॥
 
११५
 
घेऊनियां चक्र गदा । हा चि धंदा करी तो ॥१॥
 
भक्ता राखे पायापासीं । दुर्जनासी संहारी ॥ध्रु.॥
 
अव्यक्त तें आकारलें । रूपा आलें गुणवंत ॥२॥
 
तुका म्हणे पुरवी इच्छा । जया तैसा विठ्ठल ॥३॥
 
११६
 
देखोनि पुराणिकांची दाढी । रडे स्फुंदे नाक ओढी ॥१॥
 
प्रेम खरें दिसे जना । भिन्न अंतरीं भावना ॥ध्रु.॥
 
आवरितां नावरे । खुर आठवी नेवरे ॥२॥
 
बोलों नयें मुखावाटां । म्हणे होतां ब्यांचा तोटा ॥३॥
 
दोन्ही सिंगें चारी पाय । खुणा दावी म्हणे होय ॥४॥
 
मना आणितां बोकड । मेला त्याची चरफड ॥५॥
 
होता भाव पोटीं । मुखा आलासे शेवटीं ॥६॥
 
तुका म्हणे कुडें । कळों येतें तें रोकडें ॥७॥
 
११७
 
दुर्जनाची गंधी विष्ठेचिया परी । देखोनियां दुरी व्हावें तया ॥१॥
 
अइका हो तुम्ही मात हे सज्जन । करूं संघष्टन नये बोलों ॥ध्रु.॥
 
 
दुर्जनाचे अंगीं अखंड विटाळ । वाणी रजस्वला स्रवे तैशी ॥२॥
 
दुर्जनाचें भय धरावें त्यापरी । पिसाळलेवरी धांवे श्वान ॥३॥
 
दुर्जनाचा भला नव्हे अंगसंग । बोलिलासे त्याग देशाचा त्या ॥४॥
 
तुका म्हणे किती सांगावें पृथक । अंग कुंभीपाक दुर्जनाचें ॥५॥
 
११८
 
अतिवादी नव्हे शुद्ध या बीजाचा । ओळखा जातीचा अंत्यज तो ॥१॥
 
वेद श्रुति नाहीं ग्रंथ ज्या प्रमाण । श्रेष्ठाचें वचन न मानी जो ॥ध्रु.॥
 
तुका म्हणे मद्यपानाचें मिष्टान्न । तैसा तो दुर्जन शिवों नये ॥२॥
 
११९
 
शब्दा नाहीं धीर । ज्याची बुद्धि नाहीं स्थिर ॥१॥
 
त्याचें न व्हावे दर्शन । खळा पंगती भोजन ॥ध्रु.॥
 
संतास जो निंदी । अधम लोभासाठीं वंदी ॥२॥
 
तुका म्हणे पोटीं । भाव अणीक जया होटीं ॥३॥
 
१२०
 
चोरें चोरातें करावा उपदेश । आपुला अभ्यास असेल तो ॥१॥
 
शिंदळीच्या मागें वेचितां पाउलें । होईल आपुलें तिच्या ऐसें ॥ध्रु.॥
 
तुका म्हणे भितो पुढिलिया दत्ता । म्हणऊनि चिंता उपजली ॥२॥
 
१२१
 
मांडवाच्या दारा । पुढें आणिला म्हातारा ॥१॥
 
म्हणे नवरी आणा रांड । जाळा नवर्‍याचें तोंड ॥ध्रु.॥
 
समय न कळे । काय उपयोगीं ये वेळे ॥२॥
 
तुका म्हणे खरा । येथूनिया दूर करा ॥३॥
 
१२२
 
कांहीं नित्यनेमाविण । अन्न खाय तो श्वान ॥ वांयां मनुष्यपण । भार वाहे तो वृषभ ॥१॥
 
त्याचा होय भूमी भार । नेणे यातीचा आचार ॥ जाला दावेदार । भोगवी अघोर पितरांसि ॥ध्रु.॥
 
अखंड अशुभ वाणी । खरें न बोले स्वप्नीं ॥ पापी तयाहुनी । आणीक नाहीं दुसरा ॥२॥
 
पोट पोसी एकला । भूतीं दया नाहीं ज्याला ॥ पाठीं लागे आल्या । अतिताचे दाराशीं ॥३॥
 
कांहीं संतांचे पूजन । न घडे तीर्थांचें भ्रमण ॥ यमाचा आंदण । सीण थोर पावेल ॥४॥
 
तुका म्हणे त्यांनीं । मनुष्यपणा केली हानी ॥ देवा विसरूनी । गेलीं म्हणतां मी माझें ॥५॥
 
१२३
 
कन्या गो करी कथेचा विकरा । चांडाळ तो खरा तया नांवें ॥१॥
 
गुण अवगुण हे दोन्ही प्रमाण । यातिशीं कारण नाहीं देवा ॥२॥
 
आशाबद्ध नये करूं तें करिती । तुका म्हणे जाती नरकामधीं ॥३॥
 
१२४
 
हरिहरां भेद । नाहीं करूं नये वाद ॥१॥
 
एक एकाचे हृदयीं । गोडी साखरेच्या ठायीं ॥ध्रु.॥
 
भेदकासी नाड । एक वेलांटी च आड ॥२॥
 
उजवें वामांग । तुका म्हणे एक चि अंग ॥३॥
 
१२५
 
वक्त्या आधीं मान । गंध अक्षता पूजन । श्रोता यति जाला जाण । तरी त्या नाहीं उचित ॥१॥
 
शीर सर्वांगा प्रमाण । यथाविधि कर चरण । धर्माचें पाळण । सकळीं सत्य करावें ॥ध्रु.॥
 
पट्ट पुत्र सांभाळी । पिता त्याची आज्ञा पाळी । प्रमाण सकळीं । ते मर्यादा करावी ॥२॥
 
वरासनीं पाषाण । तो न मानावा सामान्य । येर उपकरणें । सोनियाचीं परी तीं नीच ॥३॥
 
सोनियाचा पैंजण । मुगुटमणि केला हीण । जयाचें कारण । तया ठायीं अळंकार ॥४॥
 
सेवका स्वामीसाठीं मान । त्याचें नाम त्याचें धन । तुका म्हणे जाण । तुम्ही संत तदर्थी ॥५॥
 
१२६
 
घरीं रांडा पोरें मरती उपवासीं । सांगे लोकांपासीं थोरपण ॥१॥
 
नेऊनियां घरा दाखवावें काय । काळतोंडा जाय चुकावूनि ॥२॥
 
तुका म्हणे आम्ही जाणों त्या प्रमाण । ठकावे हे जन तैसे नहों ॥३॥
 
जोहार - अभंग ३
 
१२७
 
मायबाप जोहार । सारा साधावया आलों वेसकर ॥१॥
 
मागील पुढील करा झाडा । नाहीं तरी खोडा घालिती जी ॥ध्रु.॥
 
फांकुं नका रुजू जालिया वांचून । सांगा जी कोण घरीं तीं धण्या ॥२॥
 
आजि मायबाप करा तडामोडी । उद्यां कोणी घडी राहेना हो ॥३॥
 
तुका म्हणे कांहीं न चले ते बोली । अखरते सालीं झाडा घेती ॥४॥
 
१२८
 
येऊं द्या जी कांहीं वेसकरास । आंतून बाहेर वोजेचा घास ॥१॥
 
जों यावें तों हात चि रिता नाहीं । कधीं तरीं कांहीं द्यावें घ्यावें ॥२॥
 
तुका म्हणे उद्यां लावीन म्हनेरा । जे हे दारोदारांभोंवतीं फिरा ॥३॥
 
१२९
 
देती घेती परज गेली । घर खालीं करूनियां ॥१॥
 
धांवणियाचे न पडे हातीं । खादली राती काळोखी ॥ध्रु.॥
 
वघियांचे अवघें नेलें । काहीं ठेविलें नाहीं मागें ॥२॥
 
सोंग संपादुनि दाविला भाव । गेला आधीं माव वरि होती ॥३॥
 
घराकडे पाहूं नयेसें जालें । अमानत केलें दिवाणांत ॥४॥
 
आतां तुका कोणा न लगे चि हातीं । जाली ते निश्चिती बोलों नये ॥५॥
 
॥३॥
 
१३०
 
शुकसनकादिकीं उभारिला बाहो । परिक्षितीला हो दिसां सातां ॥१॥
 
उठाउठी करी स्मरणाचा धांवा । धरवत देवा नाहीं धीर ॥ध्रु.॥
 
त्वरा जाली गरुड टाकियेला मागें । द्रौपदीच्या लागें नारायणें ॥२॥
 
तुका म्हणे करी बहु च तांतडी । प्रेमाची आवडी लोभ फार ॥३॥
 
१३१
 
बोललों तें कांहीं तुमचिया हिता । वचन नेणतां क्षमा कीजे ॥१॥
 
वाट दावी तया न लगे रुसावें । अतित्याई जीवें नाश पावे ॥ध्रु.॥
 
निंब दिला रोग तुटाया अंतरीं । पोभाळितां वरि आंत चरे ॥२॥
 
तुका म्हणे हित देखण्यासि कळे । पडती आंधळे कूपा माजी ॥३॥
 
१३२
 
माकडें मुठीं धरिलें फुटाणे । गुंतले ते नेणे हात तेथें ॥१॥
 
काय तो तयाचा लेखावा अन्याय । हित नेणे काय आपुलें तें ॥ध्रु.॥
 
शुकें नळिकेशीं गोवियेले पाय । विसरोनि जाय पक्ष दोन्ही ॥२॥
 
तुका म्हणे एक ऐसे पशुजीव । न चले उपाव कांहीं तेथें ॥३॥
 
१३३
 
हरि तूं निष्ठ‍ निर्गुण । नाहीं माया बहु कठिण । नव्हे तें करिसी आन । कवणें नाहीं केलें तें ॥१॥
 
घेऊनि हरिश्चंद्राचें वैभव । राज्य घोडे भाग्य सर्व । पुत्र पत्नी जीव । डोंबाघरीं वोपविलीं ॥ध्रु.॥
 
नळा दमयंतीचा योग । बिघडिला त्यांचा संग । ऐसें जाणे जग । पुराणें ही बोलती ॥२॥
 
राजा शिबी चक्रवर्ती । कृपाळु दया भूतीं । तुळविलें अंतीं । तुळें मास तयाचें ॥३॥
 
कर्ण भिडता समरंगणीं । बाणीं व्यापियेला रणीं । मागसी पाडोनी । तेथें दांत तयाचे ॥४॥
 
बळी सर्वस्वें उदार । जेणें उभारिला कर । करूनि काहार । तो पाताळीं घातला ॥५॥
 
श्रियाळाच्या घरीं । धरणें मांडिलें मुरारी । मारविलें करीं । त्याचें बाळ त्याहातीं ॥६॥
 
तुज भावें जे भजती । त्यांच्या संसारा हे गति । ठाव नाहीं पुढती । तुका म्हणे करिसी तें ॥७॥
 
१३४
 
चाल केलासी मोकळा । बोल विठ्ठल वेळोवेळां ॥१॥
 
तुज पापचि नाहीं ऐसें । नाम घेतां जवळीं वसे ॥ध्रु.॥
 
पंच पातकांच्या कोडी । नामें जळतां न लगे घडी ॥२॥
 
केलीं मागें नको राहों । तुज जमान आम्ही आहों ॥३॥
 
करीं तुज जीं करवती । आणिक नामें घेऊं किती ॥४॥
 
तुका म्हणे काळा । रीग नाहीं निघती ज्वाळा ॥५॥
 
१३५
 
बाळ बापा म्हणे काका । तरी तो कां निपराध ॥१॥
 
जैसा तैसा भाव गोड । पुरवी कोड विठ्ठल ॥ध्रु.॥
 
साकरेसि म्हणतां धोंडा । तरी कां तोंडा न रुचे ॥२॥
 
तुका म्हणे आरुष बोल । नव्हे फोल आहाच ॥३॥
 
१३६
 
चित्तीं नाहीं तें जवळीं असोनि काय । वत्स सांडी माय तेणें न्यायें ॥१॥
 
प्रीतीचा तो वायु गोड लागे मात । जरी जाय चित्त मिळोनियां ॥२॥
 
तुका म्हणे अवघें फिकें भावाविण । मीठ नाहीं अन्न तेणें न्यायें ॥३॥
 
१३७
 
काय कशी करिती गंगा । भीतरिं चांगा नाहीं तो ॥१॥
 
अधणीं कुचर बाहेर तैसा । नये रसा पाकासि ॥ध्रु.॥
 
काय टिळे करिती माळा । भाव खळा नाहीं त्या ॥२॥
 
तुका म्हणे प्रेमें विण । बोले भुंके अवघा शीण ॥३॥
 
१३८
 
शिंदळा साल्याचा नाहीं हा विश्वास । बाईल तो त्यास न विसंभे ॥१॥
 
दुष्ट बुद्धि चोरी करी निरंतर । तो म्हणे इतर लोक तैसे ॥२॥
 
तुका म्हणे जया चित्तीं जे वासना । तयाची भावना तयापरी ॥३॥
 
काला चेंडुफळी - अभंग १००
 
१३९
 
झेला रे झेला वरचेवर झेला । हातिचें गमावी तो पाठीं साहे टोला ॥१॥
 
त्रिगुणाचा चेंडू हातें झुगारी निराळा । वरिलिया मुखें मन लावी तेथें डोळा ॥ध्रु.॥
 
आगळा होऊनि धरी वरिचिया वरी । चपळ तो जिंके गांढ्या ठके येरझारीं ॥२॥
 
हातीं सांपडलें उभें बैसों नेदी कोणी । सोरीमागें सोरी घेती ओणवें करूनि ॥३॥
 
डाई पडिलिया सोसी दुःखाचे डोंगर । पाठीवरी भार भोंवता ही उभा फेर ॥४॥
 
तुका म्हणे सुख पाहे तयाचें आगळें । जिंकी तो हरवी कोणी एका तरी काळें ॥५॥
 
१४०
 
अझुनि कां थीर पोरा न म्हणसी किर । धरुनियां धीर लाजे बुर निघाला ॥१॥
 
मोकळा होतासि कां रे पडिलासि डाई । वरिलांचा भार आतां उतरेसा नाहीं ॥ध्रु.॥
 
मेळवूनि मेळा एकाएकीं दिली मिठी । कवळिलें एक बहु बैसविलीं पाठीं ॥२॥
 
तळील तें वरी वरील तें येतें तळा । न सुटे तोंवरी येथें गुंतलिया खेळा ॥३॥
 
सांडितां ठाव पुढें सईल धरी हात । चढेल तो पडेल ऐसी ऐका रे मात ॥४॥
 
तुका म्हणे किती आवरावे हात पाय । न खेळावें तोंच बरें वरी न ये डाय ॥५॥
 
कोडें - अभंग २
 
१४१
 
कोडें रे कोडें ऐका हें कोडें । उगवूनि फार राहे गुंतोनियां थोडें ॥१॥
 
पुसतसे सांगा मी हें माझें ऐसें काई । रुसूं नका नुगवे तो झवे आपुली आई ॥ध्रु.॥
 
सांगतों हें मूळ काहीं न धरावी खंती । ज्यालें ज्यवो मेलें मरो प्रारब्धा हातीं ॥२॥
 
तुका म्हणे अभिमान सांडावा सकळीं । नये अंगावरी वांयां येऊं देऊं कळी ॥३॥
 
१४२
 
नुगवे तें उगवून सांगितलें भाई । घालुनियां ताळा आतां शुद्ध राखा घाई ॥१॥
 
आतां कांहीं नाहीं राहिलें । म्यां आपणा आपण पाहिलें ॥ध्रु.॥
 
कमाईस मोल येथें नका रीस मानू। निवडूं नये मज कोणा येथें वानूं ॥२॥
 
तुका म्हणे पदोपदीं कान्हो वनमाळी । जयेजत मग सेवटिला एक वेळीं ॥३॥
 
१४३
 
हारस आनंदाचा । घोष करा हरिनामाचा । कोण हा दैवाचा । भाग पावे येथील ॥१॥
 
पुण्य पाहिजे बहुत । जन्मांतरींचें संचित । होईल करीत । आला अधिकारी तो ॥ध्रु.॥
 
काय पाहातां हे भाई । हरुषें नाचा धरा घाई । पोटभरी कांहीं । घेतां उरी कांहीं ठेवा ॥२॥
 
जें सुख दृष्टी आहे । तें च अंतरीं जो लाहे । तुका म्हणे काय । कळिकाळ तें बापुडें ॥३॥
 
१४४
 
अवघे गोपाळ म्हणती या रे करूं काला । काय कोणाची सिदोरी ते पाहों द्या मला ।
 
नका कांहीं मागें पुढें रे ठेवूं खरें च बोला । वंची वंचला तो चि रे येथें भोवंडा त्याला ॥१॥
 
घेतल्या वांचून झाडा रे नेदी आपुलें कांहीं । एकां एक ग्वाही बहुत देती मोकळें नाहीं ।
 
ताक सांडी येर येर रे काला भात भाकरी दहीं । आलें घेतो मध्यें बैसला नाहीं आणवीत तें ही ॥ध्रु.॥
 
एका नाहीं धीर तांतडी दिल्या सोडोनि मोटा । एक सोडितील गाठी रे एक चालती वाटा ।
 
एक उभा भार वाहोनि पाहे उगाचि खोटा । एक ते करूनि आराले आतां ऐसें चि घाटा ॥२॥
 
एकीं स्थिराविल्या गाई रे एक वळत्या देती । एकांच्या फांकल्या वोढाळा फेरे भोंवतीं घेती ।
 
एकें चाराबोरा गुंतलीं नाहीं जीवन चित्तीं । एक एका चला म्हणती एक हुंबरी घेती ॥३॥
 
एकीं एकें वाटा लाविलीं भोळीं नेणतीं मुलें । आपण घरींच गुंतले माळा नासिलीं फुलें ।
 
गांठीचें तें सोडूं नावडे खाय आइतें दिलें । सांपडलें वेठी वोढी रे भार वाहातां मेलें ॥४॥
 
एक ते माया गुंतले घरीं बहुत काम । वार्ता ही नाहीं तयाची तया कांहीं च ठावें ।
 
जैसें होतें शिळे संचित तैसें लागलें खावें । हातोहातीं गेलें वेचुनि मग पडिलें ठावें ॥५॥
 
एकीं हातीं पायीं पटे रे अंगीं लाविल्या राखा । एक ते सोलिव बोडके केली सपाट शिखा ।
 
एक ते आळसी तळीं रे वरी वाढिल्या काखा । सिदोरी वांचून बुद्धि रे केला अवघ्यां वाखा ॥६॥
 
तुका म्हणे आतां कान्होबा आम्हां वांटोनि द्यावें । आहे नाहीं आम्हांपाशीं तें तुज अवघें चि ठावें ।
 
मोकलितां तुम्ही शरण आम्ही कवणासि जावें । कृपावंते कृपा केली रे पोट भरे तों खावें ॥७॥
 
१४५
 
बैसवुनि फेरी । गडियां मध्यभागीं हरी । अवघियांचें करी । समाधान सारिखें ॥१॥
 
पाहे तो देखे समोर । भोगी अवघे प्रकार । हरुषें झेली कर । कवळ मुखीं देती ते ॥ध्रु.॥
 
बोले बोलतिया सवें । देतील तें त्यांचें घ्यावें । एक एका ठावें । येर येरा अदृश्य ॥२॥
 
तुका म्हणे देवा । बहु आवडीचा हेवा । कोणाचिया जीवा । वाटों नेदी विषम ॥३॥
 
१४६
 
आम्हां निकट वासें । कळों आलें जैसें तैसें । नाहीं अनारीसें । कान्होबाचे अंतरीं ॥१॥
 
पीडती आपुल्या भावना । जैसी जयाची वासना । कर्माचा देखणा । पाहे लीळा कौतुक ॥ध्रु.॥
 
खेळ खेळे न पडे डाईं । ज्याचा भार त्याच्या ठायीं । कोणी पडतील डाईं । कोणी कोडीं उगवीती ॥२॥
 
तुका म्हणे कवळ । हातीं घेऊनि गोपाळ । देतो ज्यांचें बळ । त्यांसि तैसा विभाग ॥३॥
 
१४७
 
काम सारूनि सकळ । आले अवघे गोपाळ । जाली आतां वेळ । म्हणती आणा सिदोर्‍या ॥१॥
 
देती आपुलाला झाडा । गाई बैसविल्या वाडां । दोंदिल बोबडा । वांकड्याचा हरि मेळीं ॥ध्रु.॥
 
आपुलालिये आवडी । मुदा बांधल्या परवडी । निवडूनियां गोडी । हरि मेळवी त्यांत तें ॥२॥
 
भार वागविला खांदीं । नव्हती मिळाली जों मांदी । सकाळांचे संदी । वोझीं अवघीं उतरलीं ॥३॥
 
मागे जो तांतडी । त्यासि रागा येती गडी । तुझी कां रे कुडी । येथें मिथ्या भावना ॥४॥
 
एक एकाच्या संवादें । कैसे धाले ब्रम्हानंदें । तुका म्हणे पदें । या रे वंदूं हरीचीं ॥५॥
 
१४८
 
यमुनें पाबळीं । गडियां बोले वनमाळी । आणा सिदोर्‍या सकळी । काला करूं आजी ।
 
अवघें एके ठायीं । करूनि स्वाद त्याचा पाहीं । मजपाशीं आहे तें ही । तुम्हामाजी देतों ॥१॥
 
म्हणती बरवें गोपाळ । म्हणती बरवें गोपाळ । वाहाती सकळ । मोहरी पांवे आनंदें ।
 
खडकीं सोडियेल्या मोटा । अवघा केला एकवटा । काला करूनियां वांटा । गडियां देतो हरि ॥ध्रु.॥
 
एकापुढें एक । घाली हात पसरी मुख । गोळा पांवे तया सुख । अधिक चि वाटे ।
 
म्हणती गोड जालें । म्हणती गोड जालें । आणिक देई । नाहीं पोट धालें ॥२॥
 
हात नेतो मुखापासीं । एर आशा तोंड वासी । खाय आपण तयासी । दावी वांकुलिया ।
 
देऊनियां मिठी । पळे लागतील पाठीं । धरूनि काढितील ओठीं । मुखामाजी खाती ॥३॥
 
म्हणती ठकडा रे कान्हा । लावी घांसा भरी राणा । दुम करितो शहाणा । पाठोवाठीं तयाच्या ।
 
अवघियांचे खाय । कवळ कृष्णा माझी माय । सुरवर म्हणती हाय हाय । सुखा अंतरलों ॥४॥
 
एक एका मारी । ढुंगा पाठी तोंडावरी । गोळा न साहवे हरि । म्हणे पुरे आतां ।
 
येतो काकुलती । गोळा न साहवे श्रीपती । म्हणे खेळों आतां नीती । सांगों आदरिलें ॥५॥
 
आनंदाचे फेरी । माजी घालुनियां हरी । एक घालिती हुंबरी । वाती सिंगें पांवे ।
 
वांकडे बोबडे । खुडे मुडे एक लुडे । कृष्णा आवडती पुढें । बहु भाविक ते ॥६॥
 
करी कवतुक । त्यांचें देखोनियां मुख । हरी वाटतसे सुख । खदखदां हांसे ।
 
एक एकाचें उच्छिष्ट । खातां न मानिती वीट । केलीं लाजतां ही धीट । आपुलिया संगें ॥७॥
 
नाहीं ज्याची गेली भुक । त्याचें पसरवितो मुख । अवघियां देतो सुख । सारिखें चि हरी ।
 
म्हणती भला भला हरी । तुझी संगती रे बरी । आतां चाळविसी तरी । न वजों आणिकां सवें ॥८॥
 
गाई विसरल्या चार । पक्षी श्वापदांचे भार । जालें यमुनेचें स्थिर । जळ वाहों ठेलें ।
 
देव पाहाती सकळ । मुखें घोटूनियां लाळ । धन्य म्हणती गोपाळ । धिग जालों आम्ही ॥९॥
 
म्हणती कैसें करावें । म्हणती कैसें करावें । यमुनाजळीं व्हावें । मत्स्य शेष घ्यावया ।
 
सुरवरांचे थाट । भरलें यमुनेचें तट । तंव अधिक ची होंट । मटमटां वाजवी ॥१०॥
 
आनंदें सहित । क्रीडा करी गोपीनाथ । म्हणती यमुनेंत हात । नका धुऊं कोणी ।
 
म्हणती जाणे जीवीचें । लाजे त्यास येथें कैचें । शेष कृष्णाचें । लाभ थोरिवे ॥११॥
 
धन्य दिवस काळ । आजी पावला गोपाळ । म्हणती धालों रे सकळ । तुझिया नि हातें ।
 
मानवले गडी । एक एकांचे आवडी । दहीं खादलें परवडी । धणीवरी आजी ॥१२॥
 
तुझा संग बरवा । नित्य आम्हां द्यावा । ऐसें करूनि जीवा । नित्य देवा चालावें ।
 
तंव म्हणे वनमाळी । घ्यारे काठिया कांबळी । आतां जाऊं खेळीमेळीं । गाई चारावया ॥१३॥
 
तुका म्हणे प्रेमें धालीं । कोणा न साहवे चाली । गाई गोपाळांसि केली । आपण यांसरी ।
 
आजि जाला आनंद । आजि जाला आनंद । चाले परमानंद । सवें आम्हांसहित ॥१४॥
 
१४९
 
या हो या चला जाऊं सकळा । पाहों हा सोहळा आजि वृंदावनींचा ॥१॥
 
वाइला गोपाळें वेणुनाद पडे कानीं । धीर नव्हे मनीं चित्त जालें चंचळ ॥ध्रु.॥
 
उरलें तें सांडा काम नका करूं गोवी । हे चि वेळ ठावी मज कृष्णभेटीची ॥२॥
 
निवतील डोळे याचें श्रीमुख पाहातां । बोलती तें आतां घरचीं सोसूं वाईट ॥३॥
 
कृष्णभेटीआड कांहीं नावडे आणीक । लाज तरी लोक मन जालें उदास ॥४॥
 
एकाएकीं चालियेल्या सादावीत सवें । तुका म्हणे देवें रूपें केल्या तन्मय ॥५॥
 
फुगड्या - अभंग २
 
१५०
 
फुगडी फू फुगडी घालितां उघडी राहे । लाज सांडोनि एक एकी पाहे ॥१॥
 
फुगडी गे अवघें मोडी गे । तरीच गोडी गे संसार तोडी गे ॥ध्रु.॥
 
मागें जें शिकली होतीस पोटीं । तें चि विचारूनि आतां उच्चारी ओठीं ॥२॥
 
त्रिगुणांची वेणी तुझे उडते पाठीं । सावरूनि धरी घाली मूळबंदीं गांठी ॥३॥
 
आगळें पाउल जिंके एकाएक । पावसी मान हे मानवती तिन्ही लोक ॥४॥
 
तुका म्हणे तुजमजमध्यें एक भाव । सम तुकें बार घेऊं पावों उंच ठाव ॥५॥

१५१
 
फुगडी फू सवती माझे तूं । हागुनि भरलें धू तुझ्या ढुंगा तोंडावरि ॥१॥
 
फुगडी घेतां आली हरी । ऊठ जावो जगनोवरी ॥ध्रु.॥
 
हातपाय बेंबळ जाती । ढुंगण घोळितां लागे माती ॥२॥
 
सात पांच आणिल्या हरी । वांचुनी काय तगसी पोरी ॥३॥
 
सरला दम पांगले पाय । आझुनि वरी घोळिसी काय ॥४॥
 
तुका म्हणे आझुन तरी । सांगितलें तें गधडी करी ॥५॥
 
॥२॥
 
लखोटा - अभंग १
 
१५२
 
लये लये लखोटा । मूळबंदि कासोटा । भावा केलें साहें । आतां माझें पाहें ॥१॥
 
हातोहातीं गुंतली । जीवपणा मुकली । धीर माझा निका । सांडीं बोल फिका ॥२॥
 
अंगीकारी हरि । नको पडों फेरी । लाज धरीं भांडे । जग झोडी रांडे ॥३॥
 
बैस भावा पाठीं । ऐक माझ्या गोष्टी । केला सांडीं गोहो । येथें धरीं मोहो ॥४॥
 
पाठमोरा डोल । आवरी तें बोल । पांगलीस बाळा । पुढें अवकळा ॥५॥
 
आतां उभी ठायीं । उभाउभीं पाहीं । नको होऊं डुकरी । पुढें गाढव कुतरी ॥६॥
 
नामा केलें खरें । आपुलें म्या बरें। तुका म्हणे येरी । पांगविल्या पोरी ॥७॥
 
हुंबरी - अभंग १
 
१५३
 
तुशीं कोण घाली हुंबरी । साही पांगल्या अठरा चारी ॥ध्रु.॥
 
सहस्र मुखावरी हरी । शेष शिणविलें ॥१॥
 
चेंडुवासवें घातली उडी । नाथिला काळिया देऊनि बुडी ॥२॥
 
अशुद्ध पीतां करुणा नाहीं । तुवां माउशी ही मारियेली ॥३॥
 
रावणाचें घर बुडविलें सारें । त्याचीं रांडापोरें मारियेलीं ॥४॥
 
जाणो तो ठावा आहेसि आम्हां । तुवां आपुला मामा मारियेला ॥५॥
 
याशीं खेळतां नाश थोरू । तुकयास्वामी सारंगधरू ॥६॥
 
॥१॥
 
हमामा - अभंग २
 
१५४
 
मशीं पोरा घे रे बार । तुझें बुजीन खालील द्वार ॥१॥
 
पोरा हमामा रे हमामा रे ॥ध्रु.॥
 
मशीं हमामा तूं घालीं । पोरा वरी सांभाळीं खालीं ॥२॥
 
तरी च मशीं बोल । पोरा जिव्हाळ्याची ओल ॥३॥
 
मशीं घेतां भास । जीवा मीतूंपणा नास ॥४॥
 
मज सवें खरा । पण जाऊं नेदी घरा ॥५॥
 
आमुचिये रंगीं । दुजें तगेना ये संगीं ॥६॥
 
तुक्यासवें भास । हरी जीवा करी नास ॥७॥
 
१५५
 
हमामा रे पोरा हमामा रे । हमामा घालितां ठकलें पोर । करी येरझार चौर्‍याशीची ॥१॥
 
पहिले पहारा रंगासि आलें । सोहं सोहं सें बार घेतलें । देखोनि गडी तें विसरलें । डाई पडिलें आपणची ॥ध्रु.॥
 
दुसर्‍या पहारा महा आनंदें । हमामा घाली छंदछंदें । दिस वाडे तों गोड वाटे । परि पुढें नेणे पोर काय होतें तें ॥२॥
 
तिसर्‍या पहारा घेतला बार । अहंपणे पाय न राहे स्थिर । सोस सोस करितां डाईं पडसी । सत्य जाणें हा निर्धार ॥३॥
 
चौथ्या पहारा हमामा । घालिसी कांपविसी हातपाय । सुर्‍यापाटिलाचा पोर यम । त्याचे पडलीस डाईं ॥४॥
 
हमामा घालितां भ्याला तुका । त्यानें सांडिली गड्याची सोई । यादवांचा मूल एक । विठोबा त्यासवें चारितो गाई ॥५॥
 
॥२॥
 
गाई - अभंग १
 
१५६
 
आम्हां घरीं एक गाय दुभता हे । पान्हा न समाये त्रिभुवनीं ॥१॥
 
वान ते सांवळी नांव ते श्रीधरा । चरे वसुंधरा चौदा भुवनें ॥ध्रु.॥
 
वत्स नाहीं माय भलत्या सवें जाय । कुर्वाळी तो लाहे भावभरणा ॥२॥
 
चहूं धारीं क्षीर वोळली अमुप । धाले सनकादिक सिद्ध मुनी ॥३॥
 
तुका म्हणे माझी भूक तेथें काय । जोगाविते माय तिन्ही लोकां ॥४॥
 
कांडण - अभंग २
 
१५७
 
सिद्ध करूनियां ठेविलें कांडण । मज सांगातीण शुद्ध बुद्धि गे ॥१॥
 
आठव हा धरीं मज जागें करीं । मागिले पाहारीं सेवटिचा गे ॥ध्रु.॥
 
सम तुकें घाव घालीं वो साजणी । मी तुजमळिणी जंव मिळे ॥२॥
 
एक कशी पाखडी दुसरी निवडी । निःशेष तिसडी ओज करी ॥३॥
 
सरलें कांडण पाकसद्धि करी । मेळवण क्षिरीसाकरेचें ॥४॥
 
उद्धव अक्रूर बंधु दोघेजण । बाप नारायण जेवणार ॥५॥
 
तुका म्हणे मज माहेरीं आवडी । म्हणोनि तांतडी मूळ केलें ॥६॥
 
१५८
 
सावडीं कांडण ओवी नारायण । निवडे आपण भूस सार ॥१॥
 
मुसळ आधारीं आवरूनि धरीं । सांवरोनि थिरीं घाव घालीं ॥ध्रु.॥
 
वाजती कांकणें अनुहात गजरें । छंद माहियेरे गाऊं गीति ॥२॥
 
कांडिता कांडण नव्हे भाग शीण । तुजमजपण निवडे तों ॥३॥
 
तुका म्हणे रूप उमटे आरिसा । पाक त्या सरिसा शुद्ध जाला ॥४॥
 
॥२॥
 
आडसण दळण - अभंग १
 
१५९
 
शुद्धीचें सारोनि भरियेली पाळी । भरडोनि वोंगळी नाम केलें ॥१॥
 
आडसोनि शुद्ध करीं वो साजणी । सद्धि कां पापिणी नासियेलें ॥ध्रु.॥
 
सुपीं तों चि पाहें धड उगटिलें । नव्हतां नासिलें जगझोडी ॥२॥
 
सुपीं तों चि आहे तुज तें आधीन । दळिल्या जेवण जैसें तैसें ॥३॥
 
सुपीं तों चि संग घेइप धडफुडी । एकसा गधडी नास केला ॥४॥
 
दळितां आदळे तुज कां न कळे । काय गेले डोळे कान तुझे ॥५॥
 
सुपीं तों चि वोज न करितां सायास । पडसी सांदीस तुका म्हणे ॥६॥
 
॥१॥
 
दळण - अभंग १
 
१६०
 
शुद्ध दळणाचें सुख सांगों काई । मानवित सईबाई तुज ॥१॥
 
शुद्ध तें वळण लवकरी पावे । डोलवितां निवे अष्टांग तें ॥ध्रु.॥
 
शुद्ध हें जेवितां तन निवे मन । अल्प त्या इंधन बुडा लागे ॥२॥
 
शुद्ध त्याचा पाक सुचित चांगला । अविट तयाला नाश नाहीं ॥३॥
 
तुका म्हणे शुद्ध आवडे सकळां । भ्रतार वेगळा न करी जीवें ॥४॥
 
॥१॥
 
१६१
 
उपजोनियां पुढती येऊं । काला खाऊं दहींभात ॥१॥
 
वैकुंठीं तों ऐसें नाहीं । कवळ कांहीं काल्याचें ॥ध्रु.॥
 
एकमेकां देऊं मुखीं । सुखीं घालूं हुंबरी ॥२॥
 
तुका म्हणे वाळवंट । बरवें नीट उत्तम ॥३॥
 
१६२
 
याल तर या रे लागें । अवघे माझ्या मागें मागें ॥१॥
 
आजि देतों पोटभरी । पुरे म्हणाल तोंवरी ॥ध्रु.॥
 
हळू हळू चला । कोणी कोणाशीं न बोला ॥२॥
 
तुका म्हणे सांडा घाटे । तेणें नका भरूं पोटें ॥३॥
 
१६३
 
शिंकें लावियेलें दुरी । होतों तिघांचे मी वरी ॥१॥
 
तुम्ही व्हारे दोहींकडे । मुख पसरूनि गडे ॥ध्रु.॥
 
वाहाती त्या धारा । घ्यारे दोहींच्या कोंपरा ॥२॥
 
तुका म्हणे हातीं टोका । अधिक उणें नेदी एका ॥३॥
 
१६४
 
पळाले ते भ्याड । त्यांसि येथें जाला नाड ॥१॥
 
धीट घेती धणीवरी । शिंकीं उतरितो हरी ॥ध्रु.॥
 
आपुलिया मतीं । पडलीं विचारीं तीं रितीं ॥२॥
 
तुका लागे घ्यारे पायां । कैं पावाल या ठाया ॥३॥
 
१६५
 
धालें मग पोट । केला गड्यांनी बोभाट ॥१॥
 
ये रे ये रे नारायणा । बोलों अबोलण्या खुणा ॥ध्रु.॥
 
खांद्यावरी भार । तीं शिणती बहु फार ॥२॥
 
तुकयाच्या दातारें । नेलीं सुखी केलीं पोरें ॥३॥
 
१६६
 
पाहाती गौळणी । तंव पालथी दुधाणी ॥१॥
 
म्हणती नंदाचिया पोरें । आजि चोरी केली खरें ॥ध्रु.॥
 
त्याविण हे नासी । नव्हे दुसरिया ऐसी ॥२॥
 
सवें तुका मेळा । त्याणें अगुणा आणिला ॥३॥
 
१६७
 
आतां ऐसें करूं । दोघां धरूनियां मारूं ॥१॥
 
मग टाकिती हे खोडी । तोंडीं लागली ते गोडी ॥ध्रु.॥
 
कोंडूं घरामधीं । न बोलोनि जागों बुद्धी ॥२॥
 
बोलावितो देवा । तुका गडियांचा मेळावा ॥३॥
 
१६८
 
गडी गेले रडी । कान्हो नेदीस तूं चढी ॥१॥
 
आम्ही न खेळों न खेळों । आला भाव तुझा कळों ॥ध्रु.॥
 
न साहावे भार । बहु लागतो उशीर ॥२॥
 
तुका आला रागें । येऊं नेदी मागें मागें ॥३॥
 
हाल - अभंग २
 
१६९
 
यमुनेतटीं मांडिला खेळ । म्हणे गोपाळ गडियांसि ॥१॥
 
हाल महाहाल मांडा । वाउगी सांडा मोकळी ॥ध्रु.॥
 
नांवें ठेवूनि वांटा गडी । न वजे रडी मग कोणी ॥२॥
 
तुका म्हणे कान्हो तिळतांदळ्या । जिंके तो करी आपुला खेळ्या ॥३॥
 
१७०
 
बळें डाईं न पडे हरी । बुद्धि करी शाहणा तो ॥१॥
 
मोकळें देवा खेळों द्यावें । सम भावें सांपडावया ॥ध्रु.॥
 
येतो जातो वेळोवेळां । न कळे कळा सांपडती ॥२॥
 
तुका म्हणे धरा ठायींच्या ठायीं । मिठी जीवीं पायीं घालुनियां ॥३॥
 
॥२॥
 
सुतुतू - अभंग १
 
१७१
 
जीवशिवाच्या मांडूनि हाला । अहं सोहं दोन्ही भेडती भला ॥१॥
 
घाली हुतुतू फिरोनि पाही आपुणासि । पाही बळिया तो मागिला तुटी पुढिलासि ॥ध्रु.॥
 
खेळिया तो हाल सांभाळी । धुम घाली तो पडे पाताळीं ॥२॥
 
बळिया गांढ्या तो चि खेळे । दम पुरे तो वेळोवेळां खेळे ॥३॥
 
हातीं पडे तो चि ढांग । दम पुरे तो खेळिया चांग ॥४॥
 
मागें पुढें पाहे तो जिंके । हातीं पडे तो चि आधार फिके ॥५॥
 
आपल्या बळें खळे रे भाई । गडियाची सांडोनि सोई ॥६॥
 
तुका म्हणे मी खेळिया नव्हें । जिकडे पडें त्याचि सवें ॥७॥
 
॥१॥
 
१७२
 
अनंत ब्रम्हांडे उदरीं । हरि हा बाळक नंदा घरीं ॥१॥
 
नवल केव्हडें केव्हडें । न कळे कान्होबाचें कोडें ॥ध्रु.॥
 
पृथ्वी जेणें तृप्त केली । त्यासि यशोदा भोजन घाली ॥२॥
 
विश्वव्यापक कमळापती । त्यासि गौळणी कडिये घेती ॥३॥
 
तुका म्हणे नटधारी । भोग भोगून ब्रम्हचारी ॥४॥
 
१७३
 
कृष्ण गोकुळीं जन्मला । दुष्टां चळकांप सुटला ॥१॥
 
होतां कृष्णाचा अवतार । आनंद करिती घरोघर ॥ध्रु.॥
 
प्रेम नाम वाचें गाती । सदा आनंदें नाचती ॥२॥
 
तुका म्हणे हरती दोष । आनंदानें करिती घोष ॥३॥
 
१७४
 
मेळउनि सकळ गोपाळ । कांहीं करिती विचार ॥१॥
 
चला जाऊं चोरूं लोणी । आजि घेऊं चंद्रधणी ।
 
वेळ लावियेला अझुणी । एकाकरितां गडे हो ॥ध्रु.॥
 
वाट काढिली गोविंदीं । मागें गोपाळांची मांदी ॥२॥
 
अवघा चि वावरे । कळों नेदी कोणा फिरे ॥३॥
 
घर पाहोनि एकांताचें । नवविधा नवनीताचें ॥४॥
 
रिघे आपण भीतरी । पुरवी माथुलियाच्या हरी ॥५॥
 
बोलों नेदी म्हणे स्थिर । खुणा दावी खा रे क्षीर ॥६॥
 
१७५
 
धन्य त्या गौळणी इंद्राच्या पूजनीं । नैवेद्य हिरोनि खातो कृष्ण ॥१॥
 
अरे कृष्णा इंद्र अमर इच्छिती । कोण तयांप्रति येइल आतां ॥२॥
 
तुका म्हणे देव दाखवी विंदान । नैवेद्य खाऊन हासों लागे ॥३॥
 
१७६
 
तुम्ही गोपी बाळा मज कैशा नेणा । इंद्र अमरराणा म्यां चि केला ॥१॥
 
इंद्र चंद्र सूर्य ब्रम्हा तिन्ही लोक । माझे सकळीक यम धर्म ॥ध्रु.॥
 
मजपासूनिया जाले जीव शिव । देवांचा ही देव मी च कृष्ण ॥२॥
 
तुका म्हणे त्यांसी बोले नारायण । व्यर्थ मी पाषाण जन्मा आलों ॥३॥
 
१७७
 
कां रे गमाविल्या गाई । आली वळती तुझी जाई । मागें जालें काई । एका तें का नेणसी ॥१॥
 
केलास फजित । मागें पुढें ही बहुत । लाज नाहीं नित्य । नित्य दंड पावतां ॥ध्रु.॥
 
वोला खोडा खळि गाढी । ऐसा कोण तये काढी । धांवेल का पाडी । तुझी आधीं वोढाळा ॥२॥
 
चाल धांवें । मी ही येतों तुजसवें । तुका म्हणे जंव । तेथें नाहीं पावली ॥३॥
 
१७८
 
काय या संतांचे मानूं उपकार । मज निरंतर जागविती ॥१॥
 
काय देवा यांसि व्हावें उतराई । ठेवितां हा पायीं जीव थोडा ॥ध्रु.॥
 
सहज बोलणें हित उपदेश । करूनि सायास शिकविती ॥२॥
 
तुका म्हणे वत्स धेनुचिया चित्तीं । तैसें मज येती सांभाळित ॥३॥
 
१७९
 
कंठीं धरिला कृष्णमणी । अवघा जनीं प्रकाश ॥१॥
 
काला वांटूं एकमेकां । वैष्णवा निका संभ्रम ॥ध्रु.॥
 
वांकुलिया ब्रम्हादिकां । उत्तम लोकां दाखवूं ॥२॥
 
तुका म्हणे भूमंडळीं । आम्ही बळी वीर गाडे ॥३॥
 
१८०
 
कवळाचिया सुखें । परब्रम्ह जालें गोरखें । हात गोऊनि खाय मुखें । बोटासांदी लोणचें ॥१॥
 
कोण जाणे तेथें । कोण लाभ कां तें । ब्रम्हादिकां दुर्लभ ॥ध्रु.॥
 
घाली हमामा हुंबरी । पांवा वाजवी छंदें मोहरी । गोपाळांचे फेरी । हरि छंदें नाचतसे ॥२॥
 
काय नव्हतें त्या घरीं खावया । रिघे लोणी चोरावया । तुका म्हणे सवें तया । आम्ही ही सोंकलों ॥३॥
 
१८१
 
कान्होबा आतां तुम्ही आम्ही च गडे । कोणाकडे जाऊं नेदूं ॥१॥
 
वाहीन तुझी भारशिदोरी । वळतीवरी येऊं नेदीं ॥ध्रु.॥
 
ढवळे गाईचें दूध काढूं । एकएकल्यां ठोंबे मारूं ॥२॥
 
तुका म्हणे टोकवूं त्यांला । जे तुझ्या बोला मानीत ना ॥३॥
 
१८२
 
बहु काळीं बहु काळी । आम्ही देवाचीं गोवळीं ॥१॥
 
नाहीं विटों देत भात । जेऊं बेसवी सांगातें ॥ध्रु.॥
 
बहु काळें बहु काळें । माझें पांघरे कांबळें ॥२॥
 
तुका म्हणे नाहीं नाहीं । त्याचें आमचें सें कांहीं ॥३॥
 
१८३
 
बहु बरा बहु बरा । यासांगातें मळि चारा ॥१॥
 
म्हणोनि जीवेंसाठीं । घेतली कान्होबाची पाठी ॥ध्रु.॥
 
बरवा बरवा दिसे । समागम याचा निमिषें ॥२॥
 
पुढती पुढती तुका । सोंकला सोंकवितो लोकां ॥३॥
 
१८४
 
घेती पाण्यासी हुंबरी । त्यांचें समाधान करी ॥१॥
 
ऐशी गोपाळांची सवे । जाती तिकडे मागें धांवे ॥ध्रु.॥
 
स्थिरावली गंगा । पांगविली म्हणे उगा ॥२॥
 
मोहरी पांवा काठी । तुका म्हणे यांजसाठी ॥३॥
 
१८५
 
वळी गाई धांवे घरा । आमच्या करी येरझारा ॥१॥
 
नांव घेतां तो जवळी । बहु भला कान्हो बळी ॥ध्रु.॥
 
नेदी पडों उणें पुरें । म्हणे अवघें चि बरें ॥२॥
 
तुका म्हणे चित्ता । वाटे न व्हावा परता ॥३॥
 
१८६
 
म्हणती धालों धणीवरी । आतां न लगे शिदोरी । नये क्षणभरी । आतां यासि विसंबों ॥१॥
 
चाल चाल रे कान्होबा । खेळ मांडूं रानीं । बैसवूं गोठणीं । गाई जमा करूनि ॥ध्रु.॥
 
न लगे जावें घरा । चुकलिया येरझारा । सज्जन सोयरा । मायबाप तूं आम्हां ॥२॥
 
तुका म्हणे धालें पोट । आतां कशाचा बोभाट । पाहाणें ते वाट । मागें पुढें राहिली ॥३॥
 
१८७
 
तुझिये संगति । जाली आमुची निश्चिति ॥१॥
 
नाहीं देखिलें तें मळे । भोग सुखाचे सोहळे ॥ध्रु.॥
 
घरीं ताकाचें सरोवर । येथें नवनीताचे पूर ॥२॥
 
तुका म्हणे आतां । आम्ही न वजों दवडितां ॥३॥
 
१८८
 
कामें पीडिलों माया । बहु मारी नाहीं दया ॥१॥
 
तुझ्या राहिलों आधारें । जालें अवघें चि बरें ॥ध्रु.॥
 
तुझे लागलों संगती । आतां येतों काकुळती ॥२॥
 
तुका म्हणे तुझ्या भिडा । कान्होबा हे गेली पीडा ॥३॥
 
टिपरी - अभंग ७
 
१८९
 
खेळ मांडियेला वाळवंटीं घाई । नाचती वैष्णव भाई रे । क्रोध अभिमान केला पावटणी । एक एका लागतील पायीं रे ॥१॥
 
नाचती आनंदकल्लोळीं । पवित्र गाणें नामावळी । कळिकाळावरि घातलीसे कास । एक एकाहुनी बळी रे ॥ध्रु.॥
 
गोपीचंदनउटी तुळसीच्या माळा । हार मिरवती गळां । टाळ मृदंग घाई पुष्पवरुषाव । अनुपम्य सुखसोंहळा रे ॥२॥
 
लुब्धलीं नादीं लागली समाधी । मूढ जन नर नारी लोकां । पंडित ज्ञानी योगी महानुभाव । एकचि सद्धिसाधकां रे ॥३॥
 
वर्णाभिमान विसरली याति । एकएकां लोटांगणीं जाती । निर्मळ चित्तें जालीं नवनीतें । पाषाणा पाझर सुटती रे ॥४॥
 
होतो जयजयकार गर्जत अंबर । मातले हे वैष्णव वीर रे । तुका म्हणे सोपी केली पायवाट । उतरावया भवसागर रे ॥५॥
 
१९०
 
एके घाई खेळतां न पडसी डाई । दुचाळ्याने ठकसील भाई रे ।
 
त्रिगुणांचे फेरी थोर कष्टी होसी । या चौघांसी तरी धरीं सोई रे ॥१॥
 
खेळ खेळोनियां निराळा चि राही । सांडी या विषयाची घाई रे ।
 
तेणें चि खेळें बसवंत होसी । ऐसें सत्य जाणें माझ्या भाई रे ॥ध्रु.॥
 
सिंपियाचा पोर एक खेळिया नामा । तेणें विठ्ठल बसवंत केला रे । आपुल्या सवंगडिया सिकवूनि घाई ।
 
तेणें सतत फड जागविला रे । एक घाई खेळतां तो न चुके चि कोठें । तया संत जन मानवले रे ॥२॥
 
ज्ञानदेव मुक्ताबाई वटेश्वर चांगा । सोपान आनंदें खेळती रे । कान्हो गोवारी त्यांनीं बसवंत केला ।
 
आपण भोंवतीं नाचती रे । सकळिकां मिळोनि एकी च घाई । त्याच्या ब्रम्हादिक लागती पायीं रे ॥३॥
 
रामा बसवंत कबिर खेळिया । जोडा बरवा मिळाला रे । पांचा सवंगडियां एकचि घाई ।
 
तेथें नाद बरवा उमटला रे । ब्रम्हादिक सुरवर मिळोनियां त्यांनीं । तो ही खेळ निवडिला रे ॥४॥
 
ब्राम्हणाचा पोर खेळिया एक भला । तेणें जन खेळकर केला रे । जनार्दन बसवंत करूनियां ।
 
तेणें वैष्णवांचा मेळ मेळविला रे । एक चि घाई खेळतां खेळतो । आपणचि बसवंत जाला रे ॥५॥
 
आणीक खेळिये होउनियां गेले । वर्णावया वाचा मज नाहीं रे । तुका म्हणे गडे हो हुशारूनि खेळा ।
 
पुढिलांची धरूनियां सोई रे । एक चि घाई खेळतां जो चुकला । तो पडेल संसारडाई रे ॥६॥
 
१९१
 
बाराही सोळा गडियांचा मेळा । सतरावा बसवंत खेळिया रे ।
 
जतिस पद राखों जेणें टिपरिया घाई । अनुहातें वायें मांदळा रे ॥१॥
 
नाचत पंढरिये जाऊं रे खेळिया । विठ्ठल रखुमाई पाहूं रे ॥ध्रु.॥
 
सा चहूं वेगळा अठराही निराळा । गाऊं वाजवूं एक चाळा रे ।
 
विसरती पक्षी चारा घेणें पाणी । तारुण्य देहभाव बाळा रे ॥२॥
 
आनंद तेथिचा मुकियासि वाचा । बहिरे ऐकती कानीं रे ।
 
आंधळ्यासि डोळे पांगळांसि पाय । तुका म्हणे वृद्ध होती तारुण्यें रे ॥३॥
 
१९२
 
दोन्ही टिपरीं एक चि नाद । सगुण निर्गुण नाहीं भेद रे ।
 
कुसरी अंगें मोडितील परी । मेळविति एका छंदें रे ॥१॥
 
कांहींच न वजे वांयां रे । खेळिया एक चि बसवंत अवघियां रे ।
 
सम विषम तेथें होऊं च नेदी । जाणऊनि आगळिया रे ॥ध्रु.॥
 
संत महंत सद्धि खेळतील घाई । ते च सांभाळी माझ्या भाई रे ।
 
हात राखोन हाणिती टिपर्‍या । टिपरें मिळोनि जाय त्याची सोई रे ॥२॥
 
विताळाचें अवघें जाईल वांयां । काय ते शृंगारूनि काया रे ।
 
निवडूनि बाहेर काढिती निराळा । जो न मिळे संताचिया घाई रे ॥३॥
 
प्रकाराचें काज नाहीं सोडीं लाज । निःशंक होउनियां खेळें रे ।
 
नेणतीं नेणतीं च एकें पावलीं मान । विठ्ठल नामाचिया बळें रे ॥४॥
 
रोमांच गुढिया डोलविती अंगें । भावबळें खेळविती सोंगें रे।
 
तुका म्हणे कंठ सद्गदित दाटे । या विठोबाच्या अंगसंगें रे ॥५॥
 
१९३
 
या रे गडे हो धरूं घाई जाणतां ही नेणतां । नाम गाऊं टाळी वाहूं आपुलिया हिता ॥१॥
 
फावलें तें घ्यारे आतां प्रेमदाता पांडुरंग । आजि सोनियाचा दिवस सोनियाचा वोडवला रंग ॥ध्रु.॥
 
हिंडती रानोरान भुजंगांत कांट्यावन । सुख तयांहून आम्हां गातां नाचतां रे ॥२॥
 
तुका म्हणे ब्रम्हादिकां सांवळें दुर्लभ सुखा । आजि येथें आलें फुका नाम मुखा कीर्तनीं ॥३॥
 
१९४
 
भीमातीरीं एक वसलें नगर । त्याचें नांव पंढरपुर रे ।
 
तेथील मोकासी चार भुजा त्यासी । बाइला सोळा हजार रे ॥१॥
 
नाचत जाऊं त्याच्या गांवा रे खेळिया । सुख देईल विसावा रे ।
 
पुढें गेले ते निधाई जाले । वाणितील त्याची सीमा रे ॥ध्रु.॥
 
बळियां आगळा पाळी लोकपाळां । रीघ नाहीं कळिकाळा रे ।
 
पुंडलीक पाटील केली कुळवाडी । तो जाला भवदुःखा वेगळा रे ॥२॥
 
संतसज्जनीं मांडिलीं दुकाने । जया जें पाहिजे तें आहे रे ।
 
भुक्तिमुक्ति फुका च साठीं । कोणी तयाकडे न पाहे रे ॥३॥
 
दोन्हीच हाट भरले घनदाट । अपार मिळाले वारकरी रे ।
 
न वजों म्हणती आम्ही वैकुंठा । जिहीं देखिली पंढरी रे ॥४॥
 
बहुत दिस होती मज आस । आजि घडलें सायासीं रे ।
 
तुका म्हणे होय तुमचेनी पुण्यें । भेटी तया पायांसी रे ॥५॥
 
१९५
 
पंढरी चोहटा मांडियेला खेळ । वैष्णव मिळोनि सकळ रे ।
 
टाळ टिपरी मांदळे एक नाद रे । जाला बसवंत देवकीचा बाळ रे ॥१॥
 
चला तें कवतुक भाई रे । पाहों डोळां कामीं गुंतलेति काई रे ।
 
भाग्यवंत कोणी गेले सांगाति । ऐसें सुख त्रिभुवनीं नाहीं रे ॥ध्रु.॥
 
आनंदाचे वाद सुखाचे संवाद । एक एका दाखविती छंद रे ।
 
साही अठरा चारी घालुनियां घाई । नाचती फेरी टाळशुद्ध रे ॥२॥
 
भक्ताचीं भूषणें मुद्रा आभरणें । शोभती चंदनाच्या उट्या रे ।
 
सत्व सुंदर कास घालूनि कुसरी । गर्जती नाम बोभाटीं रे ॥३॥
 
हरि हर ब्रम्हा तीर्थासहित भीमा । देव कोटी तेहतीस रे ।
 
विस्मित होऊनि ठाकले सकळ जन । अमरावती केली ओस रे ॥४॥
 
वाणितील थोरी वैकुंठिचीं परी । न पवे पंढरीची सरी रे ।
 
तुकयाचा दास म्हणे नका आळस करूं । सांगतों नरनारींस रे ॥५॥
 
॥७॥
 
१९६
 
ब्रम्हादिकां न कळे खोळ । ते हे आकळ धरिली ॥१॥
 
मोहरी पांवा वाहे काठी । धांवे पाठीं गाईचे ॥ध्रु.॥
 
उच्छिष्ट न लभे देवा । तें हें सदैवां गोवळ्या ॥२॥
 
तुका म्हणे जोड जाली । ते हे माउली आमुची ॥३॥
 
१९७
 
कान्होबा तूं आलगट । नाहीं लाज बहु धीट । पाहिलें वाईट । बोलोनियां खोटें ॥१॥
 
परि तूं न संडिसी खोडी । करिसी केली घडीघडी । पाडिसी रोकडी । तुटी माये आम्हांसी ॥ध्रु.॥
 
तूं ठायींचा गोवळ । अविचारी अनर्गळ । चोरटा शिंदळ । ऐसा पिटूं डांगोरा ॥२॥
 
जरी तुझी आई । आम्ही घालूं सर्वा ठायीं । तुका म्हणे तें ही । तुज वाटे भूषण ॥३॥
 
१९८
 
भोजनाच्या काळीं । कान्हो मांडियेली आळी । काला करी वनमाळी । अन्न एकवटा ।
 
देई निवडुनी । माते म्हणतो जननी । हात पिटूनि मेदिनी । वरि अंग घाली ॥१॥
 
कैसा आळ घेसी । नव्हे तें चि करविसी । घेई दुसरें तयेसी । वारी म्हणे नको ॥ध्रु.॥
 
आतां काय करूं । नये यासि हाणूं मारूं । नव्हे बुझावितां स्थिरू । कांहीं करिना हा ।
 
तोंचिं केलें एके ठायीं । आतां निवडूनि खाई । आम्हा जाचितोसि काई । हरिसि म्हणे माता ॥२॥
 
त्याचें तयाकुन । करवितां तुटे भान । तंव जालें समाधान । उठोनियां बैसे ।
 
माते बरें जाणविलें । अंग चोरूनि आपुलें । तोडियलें एका बोलें । कैसें सुखदुःख ॥३॥
 
ताट पालवें झाकिलें । होतें तैसें तेथें केलें । भिन्नाभिन्न निवडिलें । अन्नें वेगळालीं ।
 
विस्मित जननी । भाव देखोनियां मनीं । म्हणे नाहीं ऐसा कोणी । तुज सारिखा रे ॥४॥
 
हरुषली माये । सुख अंगीं न समाये । कवळूनि बाहे देती आलिंगन । आनंद भोजनीं ।
 
तेथें फिटलीसे धणी । तुका म्हणे कोणी । सांडा शेष मज ॥५॥
 
१९९
 
चला वळूं गाई । बैसों जेऊं एके ठायीं ॥१॥
 
बहु केली वणवण । पायपिटी जाला सिण ॥ध्रु.॥
 
खांदीं भार पोटीं भुक । काय खेळायाचें सुख ॥२॥
 
तुका म्हणे धांवे । मग अवघें बरवें ॥३॥
 
२००
 
नेणों वेळा काळ । धालों तुझ्यानें सकळ ॥१॥
 
नाहीं नाहीं रे कान्होबा भय आम्हापाशीं । वळूनि पुरविसी गाई पोटा खावया ॥ध्रु.॥
 
तुजपाशीं भये । हें तों बोलों परी नये ॥२॥
 
तुका म्हणे बोल । आम्हा अनुभवें फोल ॥३॥
 

विटूदांडू - अभंग १
 
२०१
 
माग विटूदांडू । आणीक कांही खेळ मांडूं ॥१॥
 
बहु अंगा आले डाव । स्थिर नाहीं कोठें पाव ॥ध्रु.॥
 
कोली हाणे टोला । झेली तेणें तो गोविला ॥२॥
 
एकमेकां हाका मारी । सेल जाळी एक धरी ॥३॥
 
राजी आलें नांव । फेरा न चुकेचि धांव ॥४॥
 
पुढें एक पाटी । एक एकें दोघां आटी ॥५॥
 
एका सोस पोटीं । एक धांवे हात पिटी ॥६॥
 
तुका म्हणे आतां । खेळ मोडावा परता ॥७॥
 
॥१॥
 
२०२
 
पाहातां गोवळी । खाय त्यांची उष्टावळी ॥१॥
 
करिती नामाचें चिंतन । गडी कान्होबाचें ध्यान ॥ध्रु.॥
 
आली द्यावी डाई । धांवे वळत्या मागें गाई ॥२॥
 
एके ठायीं काला । तुका म्हणे भाविकाला ॥३॥
 
२०३
 
पैल आली आगी कान्हो काय रे करावें । न कळे तें कैसें आजि वांचों आम्ही जीवें ॥१॥
 
धांव रे हरी सांपडलों संधी । वोणव्याचे मधीं बुद्धि कांहीं करावी ॥ध्रु.॥
 
 
अवचितां जाळ येतां देखियेला वरी । परतोनि पाहतां आधीं होतों पाठमोरी ॥२॥
 
 
सभोंवता फेर रीग न पुरे पळतां । तुका म्हणे जाणसी तें करावें अनंता ॥३॥
 
२०४
 
भिऊं नका बोले झाकुनियां राहा डोळे । चालवील देव धाक नाहीं येणें वेळे ॥१॥
 
बाप रे हा देवांचा ही देव कळों । नेदी माव काय करी करवी ते ॥ध्रु.॥
 
पसरूनि मुख विश्वरूप खाय जाळ । सारूनियां संधी अवघे पाहाती गोपाळ ॥२॥
 
तुका म्हणे आम्ही मागें भ्यालों वांयांविण । कळों आलें आतां या सांगातें नाहीं शिण ॥३॥
 
२०५
 
नेणती तयांसि साच भाव दावी हरी । लाज नाहीं नाचे पांवा वाजवी मोहरी ॥१॥
 
चला रे याच्या पायां लागों आतां । राखिलें जळतां महा आगीपासूनि ॥ध्रु.॥
 
कैसी रे कान्होबा एवढी गिळियेली आगी । न देखों पोळला तुज तोंडीं कोठें अंगी ॥२॥
 
तुका म्हणे तुम्ही कां रे करितां नवल । आमची सिदोरी खातो त्याचें आलें बळ ॥३॥
 
२०६
 
त्यांनीं धणीवरी संग केला हरीसवें । देऊनि आपुलें तो चि देईल तें खावें ॥१॥
 
न ठेवी आभार प्रेमाचा भुकेला । बहु दिवस संग हा चि निर्धार त्याला ॥ध्रु.॥
 
कान्होबा तू जेवीं घासोघासीं म्हणती । आरुष गोपाळें त्यांची बहु देवा प्रीती ॥२॥
 
तुका म्हणे आतां जाऊं आपुलिया घरा । तोय वांचविलें ऐसें सांगों रे दातारा ॥३॥
 
२०७
 
घ्या रे भोंकरें भाकरी । दहींभाताची सिदोरी । ताक सांडीं दुरी । असेल तें तयापें ॥१॥
 
येथें द्यावें तैसें घ्यावे । थोडें परी निरें व्हावें । सांगतों हे ठावें । असों द्या रे सकळां ॥ध्रु.॥
 
 
माझें आहे तैसें पाहे । नाहीं तरी घरा जाये । चोरोनियां माये । नवनीत आणावें ॥२॥
 
 
तुका म्हणे घरीं । माझें कोणी नाहीं हरी । नका करूं दुरी । मज पायां वेगळें ॥३॥
 
२०८
 
काल्याचिये आसे । देव जळीं जाले मासे । पुसोनियां हांसे । टिरीसांगातें हात ॥१॥
 
लाजे त्यासि वांटा नाहीं । जाणे अंतरीचें तें ही । दीन होतां कांहीं । होऊं नेदी वेगळें ॥ध्रु.॥
 
उपाय अपाय यापुढें । खोटे निवडितां कुडे । जोडुनियां पुढें । हात उभे नुपेक्षी ॥२॥
 
तें घ्या रे सावकाशें । जया फावेल तो तैसें । तुका म्हणे रसें । प्रेमाचिया आनंदें ॥३॥
 
२०९
 
गोपाळ म्हणती कान्होबा या रे कांहीं मागों । आपुलाले आम्ही जीवीची तया आवडी सांगों ।
 
एक म्हणती उगे रे उगे मागेंचि लागों । निजों नका कोणी घरीं रे आजि अवघेचि जागों ॥१॥
 
जाणोनि नेणता हरि रे मध्यें उगाचि बैसे । नाइकोनि बोल अइके कोण कोणाचे कैसे ।
 
एक एकाच्या संवादा जाणे न मिळे ची ऐसें । पोटीचें होटा आणवी देतो तयांसि तैसें ॥ध्रु.॥
 
एक म्हणति बहु रे आम्ही पीडिलों माया । नेदी दहींभातसिदोरी ताक घालिती पिया ।
 
तापलों वळितां गोधनें नाहीं जीवन छाया । आतां मागों पोटभरी रे याच्या लागोनि पायां ॥२॥
 
एक म्हणति तुमचें अरे पोट तें किती । मागों गाई म्हैसी घोडे रे धन संपत्ति हित्त ।
 
देव गडी कान्हो आमुचा आम्हां काय हातिं । कन्याकुमरें दासी रे बाजावरी सुपती ॥३॥
 
एक म्हणती बेटे हो कोण करी जतन । गाढव तैसेंचि घोडें रे कोण तयाचा मान ।
 
लागे भवरोग वाहतां खांदीं चवघे जण । हातीं काठ्या डोया बोडक्या हिंडों मोकळे राण ॥४॥
 
एक म्हणती रानीं रे बहु सावजें फार । फाडफाडूं खाती डोळे रे पाय नेतील कर ।
 
राखोनि राखे आपणा ऐसा कइचा शूर । बैसोनि राहों घरीं रे कोण करी हे चार ॥५॥
 
घरीं बैसलिया बहुतें बहु सांगती काम । रिकामें कोणासि नावडे ऐसें आम्हासि ठावें ।
 
चौघांमध्यें बरें दिसेसें तेथें नेमक व्हावें । लपोनि सहज खेळतां भलें गडियासवें ॥६॥
 
एक म्हणती गडी ते भले मळिती मता । केली तयावरी चाली रे बरी आपुली सत्ता ।
 
नसावे ते तेथें तैसे रे खेळ हाणिती लाता । रडी एकाएकीं गेलिया गोंधळ उडती लाता ॥७॥
 
एक म्हणती खेळतां उगीं राहतीं पोरें । ऐसें काय घडों शके रे कोणी लहान थोरें ।
 
अवघीं येती रागा रे एका म्हणतां बरें । संगें वाढे कलह हरावा एकाएकीं च खरें ॥८॥
 
एक म्हणती एकला रे तूं जासील कोठें । सांडी मांडी हें वाउगें तुझे बोल चि खोटे ।
 
ठायीं राहा उगे ठायीं च कां रे सिणसी वाटे । अवघियांची सिदोरी तुझे भरली मोटे ॥९॥
 
 
तुका म्हणे काय काहण्या अरे सांगाल गोष्टी । चाटावे तुमचे बोल रे भुका लागल्या पोटीं ।
 
 
जागा करूं या रे कान्होबा मागों कवळ ताटीं । धाले गडी तुका ढेकर देतो विठ्ठल कंठीं ॥१०॥
 
२१०
 
आजि ओस अमरावती । काला पाहावया येती । देव विसरती । देहभाव आपुला ॥१॥
 
आनंद न समाये मेदिनी । चारा विसरल्या पाणी । तटस्थ त्या ध्यानीं । गाई जाल्या श्वापदें ॥ध्रु.॥
 
जें या देवांचें दैवत । उभें आहे या रंगांत । गोपाळांसहित । क्रीडा करी कान्होबा ॥२॥
 
२११
 
चला बाई पांडुरंग पाहूं वाळवंटीं । मांडियेला काला भोंवती गोपाळांची दाटी ॥१॥
 
आनंदें कवळ देती एकामुखीं एक । न म्हणती सान थोर अवघीं सकळिक ॥ध्रु.॥
 
हमामा हुंबरी पांवा वाजविती मोहरी । घेतलासे फेर माजी घालुनियां हरी ॥२॥
 
लुब्धल्या नारी नर अवघ्या पशुयाती । विसरलीं देहभाव शंका नाहीं चित्तीं ॥३॥
 
पुष्पाचा वरुषाव जाली आरतियांची दाटी । तुळसी गुंफोनियां माळा घालितील कंठीं ॥४॥
 
यादवांचा राणा गोपीमनोहर कान्हा । तुका म्हणे सुख वाटे देखोनियां मना ॥५॥
 
२१२
 
माझे गडी कोण कोण । निवडा भिन्न यांतुनी ॥१॥
 
आपआपणामध्यें मिळो । एक खेळों एकाशीं ॥ध्रु.॥
 
घाबरियांच्या मोडा काड्या । धाडा भाड्यां वळतियां ॥२॥
 
तुका म्हणे देवापाशीं । विटाळशी नसावी ॥३॥
 
२१३
 
हे चि अनुवाद सदा सर्वकाळ । करुनियां गोपाळकाला सेवूं ॥१॥
 
वोरसलें कामधेनूचें दुभतें । संपूर्ण आइतें गगनभरी ॥ध्रु.॥
 
संत सनकादिक गोमट्या परवडी । विभाग आवडी इच्छेचिये ॥२॥
 
तुका म्हणे मधीं घालूं नारायण । मग नव्हे सीण कोणा खेळें ॥३॥
 
२१४
 
अधिकाचा मज कांटाळा । तुम्हां गोपाळां संगति ॥१॥
 
काय नाहीं तुम्हापाशीं । सकळांविशीं संपन्न ॥ध्रु.॥
 
उद्योगाचा नेघें भार । लागल्या सार पुरतें ॥२॥
 
तुका म्हणे अधीर जिणें । नारायणें न करावें ॥३॥
 
२१५
 
जालों आतां एके ठायीं । न वंचूं कांहीं एकमेकां ॥१॥
 
सरलों हेंगे देउनि मोट । कटकट काशाची ॥ध्रु.॥
 
सोडोनियां गांठीं पाहें । काय आहे त्यांत तें ॥२॥
 
तुका म्हणे जालों निराळा । आतां गोपाळा देऊं बोभा ॥३॥
 
२१६
 
या रे करूं गाई । जमा निजलेती काई । बोभाटानें आई । घरा गेल्या मारील ॥१॥
 
घाला घाला रे फुकारे । ज्याची तेणें चि मोहरे । एवढें चि पुरे । केलियानें सावध ॥ध्रु.॥
 
नेणोनियां खेळा । समय समयाच्या वेळा । दुश्चिताजवळा । मिळालेति दुश्चित ॥२॥
 
तुका म्हणे शीक । न धरितां लागे भीक । धरा सकळीक । मनेरी धांवा वळतियां ॥३॥
 
२१७
 
वोळलीचा दोहूं पान्हा । मज कान्हा सांगितला ॥१॥
 
घ्या जि हेंगे क्षीर हातीं । निगुतीनें वाढावें ॥ध्रु.॥
 
सांगितलें केलें काम । नव्हे धर्म सत्याचा ॥२॥
 
तुका म्हणे नवें जुनें । ऐसें कोणें सोसावें॥३॥
 
२१८
 
येइल तें घेइन भागा । नव्हे जोगा दुसरिया ॥१॥
 
आवडी ते तुम्ही जाणा । बहु गुणांसारिखी ॥ध्रु.॥
 
मज घेती डांगवरी । सवें हरि नसलिया ॥२॥
 
तुका म्हणे राबवा देवा । करीन सेवा सांगितली ॥३॥
 
२१९
 
अंतरली कुटी मेटी । भय धरूनियां पोटीं । म्हणतां जगजेठी । धांवें करुणाउत्तरीं ॥१॥
 
बाप बळिया शिरोमणी । उतावळि या वचनीं । पडलिया कानीं । धांवा न करी आळस ॥ध्रु.॥
 
बळ दुनी शरणागता । स्वामी वाहों नेदी चिंता । आइतें चि दाता । पंगतीस बैसवी ॥२॥
 
वाहे खांदीं पाववी घरा । त्याच्या करी येरझारा । बोबड्या उत्तरा । स्वामी तुकया मानवे ॥३॥
 
२२०
 
धन्य तें गोधन कांबळी काष्ठिका । मोहरी पांवा निका ब्रीद वांकी ॥१॥
 
धन्य तें गोकुळ धन्य ते गोपाळ । नर नारी सकळ धन्य जाल्या ॥ध्रु.॥
 
धन्य देवकी जसवंती दोहींचें । वसुदेवनंदाचें भाग्य जालें ॥२॥
 
धन्य त्या गोपिका सोळा सहस्र बाळा । यादवां सकळां धन्य जालें ॥३॥
 
धन्य म्हणे तुका जन्मा तींचि आलीं । हरिरंगीं रंगलीं सर्वभावें ॥४॥
 
२२१
 
गौळणी बांधिती धारणासि गळा । खेळे त्या गोपाळांमाजी ब्रम्ह ॥१॥
 
धांवोनियां मागे यशोदे भोजन । हिंडे रानोरान गाईपाठीं ॥ध्रु.॥
 
तुका म्हणे सर्व कळा ज्याचे अंगीं । भोळेपणालागीं भीक मागे ॥२॥
 
२२२
 
देखिलासि माती खातां । दावियानें बांधी माता ॥१॥
 
जाळी घेउनि कांबळी काठी । गाई वळी वेणु पाठीं ॥ध्रु.॥
 
मोठें भावार्थाचें बळ । देव जाला त्याचें बाळ ॥२॥
 
तुका म्हणे भक्तासाठीं । देव धांवे पाठोवाटीं ॥३॥
 
२२३
 
हा गे माझे हातीं । पाहा कवळ सांगाती ॥१॥
 
देवें दिला खातों भाग । कराल तर करा लाग ॥ध्रु.॥
 
धालें ऐसें पोट । वरी करूनियां बोट ॥२॥
 
तुका म्हणे घरीं । मग कैं जी या परी ॥३॥
 
२२४
 
अवघें अवघीकडे । दिलें पाहे मजकडे । अशा सवंगडे । सहित थोरी लागली ॥१॥
 
कां रे धरिला अबोला । माझा वांटा देईं मला । सिदोरीचा केला । झाडा आतां निवडे ना ॥ध्रु.॥
 
भूक लागली अनंता । कां रे नेणसी जाणतां । भागलों वळितां । गाई सैरा ओढाळा ॥२॥
 
तुका करुणा भाकी । हरि पाहे गोळा टाकी । घेता जाला सुखी । भीतरी वांटी आणीकां ॥३॥
 
२२५
 
आम्ही गोवळीं रानटें । नव्हों जनांतील धीटें ॥१॥
 
सिदोरीचा करूं काला । एक वांटितों एकाला ॥ध्रु.॥
 
खेळों आपआपणांशीं । आमचीं तीं आम्हांपाशीं ॥२॥
 
मिळालों नेणते । तुका कान्होबा भोंवते ॥३॥
 
२२६
 
अवघियां दिला गोर । मजकरे पाहीना ॥१॥
 
फुंदे गोपाळ डोळे चोळी । ढुंगा थापली हाणे तोंडा ॥ध्रु.॥
 
आवडती थोर मोटे । मी रे पोरटें दैन्यवाणे ॥२॥
 
तुका म्हणे जाणों भाव । जीविंचा देव बुझावी ॥३॥
 
मृदंग पाटया - अभंग
 
२२७
 
मागें पुढें पाहें सांभाळूनि दोनी ठाय । चुकावूनि जाय गडी राखे गडियांसि ॥१॥
 
मुरडे दंडा दोहीं तोंडें गडियां सावध करी । भेटतियासंगे तया हाल तुजवरी ॥ध्रु.॥
 
गडियां गडी वांटुनि देई । ज्याचा सोडी तेचि ठायीं ॥२॥
 
अगळ्या बळें करील काय । तुज देणें लागे डोय ॥३॥
 
नवां घरीं पाउला करीं । सांपडे तो तेथें धरीं ॥४॥
 
जिंकोनि डाव करीं । टाहो सत्ता आणिकांवरी ॥५॥
 
सांपडोनि डाईं बहु । काळ गुंतलासी ॥६॥
 
बळिया गडी फळी । फोडी न धरितां त्यांसी ॥७॥
 
चुकांडी जो खाय मिळोनि अंगीं जाय । गुंतलासी काय तुका म्हणे अझूनी ॥८॥
 
२२८
 
पाहा रे तमासा तुमचा येथें नव्हे लाग । देईन तो भाग आलियाचा बाहेरी ॥१॥
 
जागा रे गोपाळ नो ठायीं ठायीं जागा । चाहुलीनें भागा दूर मजपासूनि ॥ध्रु.॥
 
न रिघतां ठाव आम्हा ठावा पाळतियां । भयाभीत वांयां तेथें काय चांचपा ॥२॥
 
तुका म्हणे हातां चडे जीवाचिये साटीं । मिटक्या देतां गोड मग लागतें शेवटीं ॥३॥
 
२२९
 
डाई घालुनियां पोरें । त्यांचीं गुरें चुकवीलीं ॥१॥
 
खेळ खेळतां फोडिल्या डोया । आपण होय निराळा ॥ध्रु.॥
 
मारिती माया घेती जीव । नाहीं कीव अन्यायें ॥२॥
 
तुका कान्होबा मागें । तया अंगें कळों आलें ॥३॥
 
२३०
 
आतां हें चि जेऊं हेंचि जेऊं । सवें घेऊं सिदोरी ॥१॥
 
हरिनामाचा खिचडा केला । प्रेमें मोहिला साधनें ॥ध्रु.॥
 
चवीं चवीं घेऊं घास । ब्रम्हरस आवडी ॥२॥
 
तुका म्हणे गोड लागे । तों तों मागे रसना ॥३॥
 
२३१
 
अवघें चि गोड जालें । मागीलये भरी आलें ॥१॥
 
साहय जाला पांडुरंग । दिला अभ्यंतरीं संग ॥ध्रु.॥
 
थडिये पावतां तो वाव । मागें वाहावतां ठाव ॥२॥
 
तुका म्हणे गेलें । स्वप्नींचें जागें जालें ॥३॥
 
२३२
 
तुजसवें येतों हरी । आम्हां लाज नाहीं तरी । उचलिला गिरी । चांग तईं वांचलों ॥१॥
 
मोडा आतां खेळ । गाई गेल्या जाला वेळ । फांकल्या ओढाळ । नाहीं तो चि आवरा ॥ध्रु.॥
 
चांग दैवें यमुनेसी वांचलों बुडतां । निलाजिरीं आम्ही नाहीं भय धाक या अनंता ॥२॥
 
खातों आगी माती । आतां पुरे हा सांगाती । भोंवतां भोंवेल । आम्हां वाटतें हें चित्तीं ॥३॥
 
तुका म्हणे उरी नाहीं तुजसवें । शाहाणे या भावें दुरी छंद भोळियां सवें ॥४॥
 
२३३
 
नको आम्हांसवें गोपाळा । येऊं ओढाळा तुझ्या गाई ॥१॥
 
कोण धांवें त्यांच्या लागें । मागें मागें येरझारी ॥ध्रु.॥
 
न बैसती एके ठायीं । धांवती दाही दाहा वाटां ॥२॥
 
तुका म्हणे तू राख मनेरी । मग त्या येरी आम्ही जाणों ॥३॥
 
२३४
 
मागायास गेलों सिदोरी । तुझ्या मायाघरीं गांजियेलों ॥१॥
 
तुजविणें ते नेदी कोणा । सांगतां खुणा जिवें गेलों ॥ध्रु.॥
 
वांयांविण केली येरझार । आतां पुरे घर तुझी माया ॥२॥
 
तुका म्हणे तूं आम्हां वेगळा । राहें गोपाळा म्हणउनी ॥३॥
 
२३५
 
काकुलती येतो हरी । क्षणभरी निवडितां ॥१॥
 
तुमची मज लागली सवे । ठायींचे नवे नव्हों गडी ॥ध्रु.॥
 
आणीक बोलाविती फार । बहु थोर नावडती ॥२॥
 
भाविकें त्यांची आवडी मोठी । तुका म्हणे मिठी घाली जिवें ॥३॥
 
२३६
 
वरता वेंघोनि घातली उडी । कळंबाबुडीं यमुनेसी ॥१॥
 
हरि बुडाला बोंब घाला । घरचीं त्यांला ठावा नाहीं ॥ध्रु.॥
 
भवनदीचा न कळे पार । काळिया माजी थोर विखार ॥२॥
 
तुका म्हणे काय वाउग्या हाका । हातींचा गमावुनियां थिंका ॥३॥
 
२३७
 
अवघीं मिळोनि कोल्हाळ केला । आतां होता म्हणती गेला ॥१॥
 
आपलिया रडती भावें । जयासवें जयापरी ॥ध्रु.॥
 
चुकलों आम्ही खेळतां खेळ । गेला गोपाळ हातींचा ॥२॥
 
तुका म्हणे धांवती थडी । न घली उडी आंत कोणी ॥३॥
 
२३८
 
भ्यालीं जिवा चुकलीं देवा । नाहीं ठावा जवळीं तो ॥१॥
 
आहाकटा करिती हाय । हात डोकें पिटिती पाय ॥ध्रु.॥
 
जवळी होतां न कळे आम्हां । गेल्या सीमा नाहीं दुःखा ॥२॥
 
तुका म्हणे हा लाघवी मोटा । पाहे खोटा खरा भाव ॥३॥
 
२३९
 
काळिया नाथूनि आला वरी । पैल हरी दाखविती ॥१॥
 
दुसरिया भावें न कळे कोणा । होय नव्हेसा संदेह मना ॥ध्रु.॥
 
रूपा भिन्न पालट जाला । गोरें सांवळेंसा पैं देखिला ॥२॥
 
आश्वासीत आला करें । तुका खरें म्हणे देव ॥३॥
 
२४०
 
हरि गोपाळांसवें सकळां । भेटे गळ्या गळा मेळवूनी ॥१॥
 
भाविकें त्यांची आवडी मोठी । सांगे गोष्टी जीविंचिया ॥ध्रु.॥
 
योगियांच्या ध्याना जो नये । भाकरी त्यांच्या मागोनि खाये ॥२॥
 
तुका म्हणे असे शाहाणियां दुरी । बोबडियां दास कामारी ॥३॥
 
२४१
 
धांव कान्होबा गेल्या गाई । न म्हणे मी कोण ही काई ॥१॥
 
आपुलियांचें वचन देवा । गोड सेवा करीतसे ॥ध्रु.॥
 
मागतां आधीं द्यावा डाव । बळिया मी तो नाहीं भाव ॥२॥
 
तुका म्हणे ऐशा सवें । अनुसरावें जीवेंभावें ॥३॥
 
२४२
 
धाकुटयाचे मुखीं घांस घाली माता । वरी करी सत्ता शाहाणियां ॥१॥
 
ऐसें जाणपणें पडिलें अंतर । वाढे तों तों थोर अंतराय ॥ध्रु.॥
 
दोन्ही उभयतां आपण चि व्याली । आवडीची चाली भिन्न भिन्न ॥२॥
 
तुका म्हणे अंगापासूनि निराळें । निवडिलें बळें रडतें स्तनीं ॥३॥
 
२४३
 
देवाचे म्हणोनि देवीं अनादर । हें मोठें आश्चर्य वाटतसे ॥१॥
 
आतां येरा जना म्हणावें तें काई । जया भार डोई संसाराचा ॥ध्रु.॥
 
त्यजुनी संसार अभिमान सांटा । जुलूम हा मोटा दिसतसे ॥२॥
 
तुका म्हणे अळस करूनियां साहे । बळें कैसे पाहें वांयां जाती ॥३॥
 
२४४
 
उपदेश तो भलत्या हातीं । जाला चित्तीं धरावा ॥१॥
 
नये जाऊं पात्रावरी । कवटी सारी नारळें ॥ध्रु.॥
 
स्त्री पुत्र बंदीजन । नारायण स्मरविती ॥२॥
 
तुका म्हणे रत्नसार । परि उपकार चिंधीचे ॥३॥
 
२४५
 
संतांचे गुण दोष आणितां या मना । केलिया उगाणा सुकृताचा ॥१॥
 
पिळोनियां पाहे पुष्पाचा परिमळ । चिरोनि केळी केळ गाढव तो ॥ध्रु.॥
 
तुका म्हणे गंगे अग्नीसि विटाळ । लावी तो चांडाळ दुःख पावे ॥२॥
 
२४६
 
चुंबळीचा करी चुंबळीशीं संग । अंगीं वसे रंग क्रियाहीन ॥१॥
 
बीजा ऐसें फळ दावी परिपाकीं । परिमळ लौकिकीं जाती ऐसा ॥ध्रु.॥
 
माकडाच्या गळां रत्न कुळांगना । सांडूनियां सुना बिदी धुंडी ॥२॥
 
तुका म्हणे ऐसा व्याली ते गाढवी । फजिती ते व्हावी आहे पुढें ॥३॥
 
२४७
 
सांपडला संदीं । मग बळिया पडे फंदीं ॥१॥
 
ऐसी कोणी वाहे वेळ । हातीं काळाच्या सकळ ॥ध्रु.॥
 
दाता मागे दान । जाय याचका शरण ॥२॥
 
तुका म्हणे नेणां । काय सांगों नारायणा ॥३॥
 
२४८
 
सर्प विंचू दिसे । धन अभाग्या कोळसे ॥१॥
 
आला डोळ्यांसि कवळ । तेणें मळलें उजळ ॥ध्रु.॥
 
अंगाचे भोंवडी । भोय झाड फिरती धोंडी ॥२॥
 
तुका म्हणे नाड । पाप ठाके हिता आड ॥३॥
 
२४९
 
न देखोन कांहीं । म्या पाहिलें सकळ ही ॥१॥
 
जालों अवघियांपरी । मी हें माझें ठेलें दुरी ॥ध्रु.॥
 
न घेतां घेतलें । हातें पायें उसंतिलें ॥२॥
 
खादलें न खातां । रसना रस जाली घेतां ॥३॥
 
न बोलोनि बोलें । केलें प्रगट झांकिलें ॥४॥
 
नाइकिलें कानीं । तुका म्हणे आलें मनीं ॥५॥
 
ब्रम्हचारी फिर्याद गेला - अभंग २
 
२५०
 
काखे कडासन आड पडे । खडबड खडबडे हुसकलें ॥१॥
 
दादकरा दादकरा । फजितखोरा लाज नाहीं ॥ध्रु.॥
 
अवघा जाला राम राम । कोणी कर्म आचरे ना ॥२॥
 
हरिदासांच्या पडती पायां । म्हणती तयां नागवावें ॥३॥
 
दोहीं ठायीं फजीत जालें । पारणें केलें अवकळा ॥४॥
 
तुका म्हणे नाश केला । विटंबिला वेश जिहीं ॥५॥
 

२५१
 
कुटुंबाचा केला त्याग । नाहीं राग जंव गेला ॥१॥
 
भजन तें वोंगळवाणें । नरका जाणें चुके ना ॥ध्रु.॥
 
अक्षराची केली आटी । जरी पोटीं संतनिंदा ॥२॥
 
तुका म्हणे मागें पाय । तया जाय स्थळासि ॥३॥
 
॥२॥
 
२५२
 
तारतिम वरी तोंडा च पुरतें । अंतरा हें येतें अंतरीचें ॥१॥
 
ऐसी काय बरी दिसे ठकाठकी । दिसतें लौकिकीं सत्या ऐसें ॥ध्रु.॥
 
भोजनांत द्यावें विष कालवूनि । मोहचाळवणी मारावया ॥२॥
 
तुका म्हणे मैंद देखों नेदी कुडें । आदर चि पुढें सोंग दावी ॥३॥
 
२५३
 
ब्रम्हनिष्ठ काडी । जरी जीवानांवें मोडी ॥१॥
 
तया घडली गुरुहत्या । गेला उपदेश तो मिथ्या ॥ध्रु.॥
 
सांगितलें कानीं । रूप आपुलें वाखाणी ॥२॥
 
भूतांच्या मत्सरें । ब्रम्हज्ञान नेलें चोरें ॥३॥
 
शिकल्या सांगे गोष्टी । भेद क्रोध वाहे पोटीं ॥४॥
 
निंदा स्तुति स्तवनीं । तुका म्हणे वेंची वाणी ॥५॥
 
२५४
 
इहलोकींचा हा देहे । देव इच्छिताती पाहें ॥१॥
 
धन्य आम्ही जन्मा आलों । दास विठोबाचे जालों ॥ध्रु.॥
 
आयुष्याच्या या साधनें । सच्चिदानंद पदवी घेणें ॥२॥
 
तुका म्हणे पावठणी । करूं स्वर्गाची निशाणी ॥३॥
 
२५५
 
पंडित वाचक जरी जाला पुरता । तरी कृष्णकथा ऐके भावें ॥१॥
 
क्षीर तुपा साकरे जालिया भेटी । तैसी पडे मिठी गोडपणें ॥ध्रु.॥
 
जाणोनियां लाभ घेई हा पदरीं । गोड गोडावरी सेवीं बापा ॥२॥
 
जाणिवेचें मूळ उपडोनी खोड । जरी तुज चाड आहे तुझी ॥३॥
 
नाना परिमळद्रव्य उपचार । अंगी उटी सारचंदनाची ॥४॥
 
जेविलियाविण शून्य ते शृंगार । तैसी गोडी हरिकथेविण ॥५॥
 
ज्याकारणें वेदश्रुति ही पुराणें । तें चि विठ्ठलनाणें तिष्ठे कथे ॥६॥
 
तुका म्हणे येर दगडाचीं पेंवें । खळखळ आवघें मूळ तेथें ॥७॥
 
२५६
 
आणिकांच्या कापिती माना । निष्ठ‍पणा पार नाहीं ॥१॥
 
करिती बेटे उसणवारी । यमपुरी भोगावया ॥ध्रु.॥
 
सेंदराचें दैवत केलें । नवस बोले तयासि ॥२॥
 
तुका म्हणे नाचति पोरें । खोडितां येरें अंग दुखे ॥३॥
 
२५७
 
गंधर्व अग्नि सोम भोगिती कुमारी । कोठें चराचरीं त्याग केला ॥१॥
 
गायत्री स्वमुखें भक्षीतसे मळ । मिळाल्या वाहाळ गंगाओघ ॥ध्रु.॥
 
कागाचिये विष्ठें जन्म पिंपळासि । पांडवकुळासि पाहातां दोष ॥२॥
 
शकुंतळा सूत कर्ण शृंगी व्यास । यांच्या नामें नाश पातकांसि ॥३॥
 
गणिका अजामेळ कुब्जा तो विदुर । पाहातां विचार पिंगळेचा ॥४॥
 
वाल्हा विश्वामित्र वसिष्ठ नारद । यांचे पूर्व शुद्ध काय आहे ॥५॥
 
न व्हावी तीं जालीं कर्में नरनारी । अनुतापें हरी स्मरतां मुक्त ॥६॥
 
तुका म्हणे पूर्व नाठवी श्रीहरी । मूळ जो उच्चारी नरक त्यासि ॥७॥
 
२५८
 
सोनियाचें ताट क्षीरीनें भरिलें । भक्षावया दिलें श्वाना लागीं ॥१॥
 
मुक्ताफळहार खरासि घातला । कस्तुरी सुकराला चोजविली ॥ध्रु.॥
 
वेदपरायण बधिरा सांगे ज्ञान । तयाची ते खुण काय जाणे ॥२॥
 
तुका म्हणे ज्याचें तो चि एक जाणे । भक्तीचें महिमान साधु जाणे ॥३॥
 
२५९
 
ऐसा हा लौकिक कदा राखवेना । पतितपावना देवराया ॥१॥
 
संसार करितां म्हणती हा दोषी । टाकितां आळसी पोटपोसा ॥ध्रु.॥
 
आचार करितां म्हणती हा पसारा । न करितां नरा निंदिताती ॥२॥
 
संतसंग करितां म्हणती हा उपदेशी । येरा अभाग्यासि ज्ञान नाहीं ॥३॥
 
धन नाहीं त्यासि ठायींचा करंटा । समर्थासि ताठा लाविताती ॥४॥
 
बहु बोलों जातां म्हणति हा वाचाळ । न बोलतां सकळ म्हणती गर्वी ॥५॥
 
भेटिसि न वजातां म्हणती हा निष्ठ‍ । येतां जातां घर बुडविलें ॥६॥
 
लग्न करूं जातां म्हणती हा मातला । न करितां जाला नपुंसक ॥७॥
 
निपुत्रिका म्हणती पहा हो चांडाळ । पातकाचें मूळ पोरवडा ॥८॥
 
लोक जैसा लोक धरितां धरवे ना । अभक्ता जिरे ना संतसंग ॥९॥
 
तुका म्हणे आतां ऐकावें वचन । त्यजुनियां जन भक्ति करा ॥१०॥
 
२६०
 
धर्म रक्षावया साठीं । करणें आटी आम्हांसि ॥१॥
 
वाचा बोलों वेदनीती । करूं संतीं केलें तें ॥ध्रु.॥
 
न बाणतां स्थिति अंगीं । कर्म त्यागी लंड तो ॥२॥
 
तुका म्हणे अधम त्यासी । भक्ति दूषी हरीची ॥३॥
 
२६१
 
चवदा भुवनें जयाचिये पोटीं । तो चि आम्हीं कंठीं साठविला ॥१॥
 
काय एक उणें आमुचिये घरीं । वोळगती द्वारीं रिद्धिसिद्धी ॥ध्रु.॥
 
असुर जयानें घातले तोडरीं । तो आम्हांसि जोडी कर दोन्ही ॥२॥
 
रूप नाहीं रेखा जयासि आकार । आम्हीं तो साकार भक्तीं केला ॥३॥
 
अनंत ब्रम्हांडें जयाचिये अंगीं । समान तो मुंगी आम्हासाठीं ॥४॥
 
रिद्धिसिद्धी सुखें हाणितल्या लाता । तेथें या प्राकृता कोण मानी ॥५॥
 
तुका म्हणे आम्ही देवाहूनि बळी । जालों हे निराळी ठेवुनि आशा ॥६॥
 
२६२
 
केला मातीचा पशुपति । परि मातीसि काय म्हणती । शिवपूजा शिवासी पावे । माती मातीमाजी सामावे ॥१॥
 
तैसे पूजिती आम्हां संत । पूजा घेतो भगवंत । आम्ही किंकर संतांचे दास । संतपदवी नको आम्हांस ॥ध्रु.॥
 
केला पाषाणाचा विष्णु । परी पाषाण नव्हे विष्णु । विष्णुपूजा विष्णुसि अर्पे । पाषाण राहे पाषाणरूपें ॥२॥
 
केली कांशाची जगदंबा । परि कांसें नव्हे अंबा । पूजा अंबेची अंबेला घेणें । कांसें राहे कांसेंपणें ॥३॥
 
ब्रम्हानंद पूर्णामाजी । तुका म्हणे केली कांजी । ज्याची पूजा त्याणें चि घेणें। आम्ही पाषाणरूप राहणें ॥४॥
 
२६३
 
ते माझे सोयरे सज्जन सांगाती । पाय आठविती विठोबाचे ॥१॥
 
येरा मानी विधि पाळणापुरतें । देवाचीं तीं भूतें म्हणोनियां ॥ध्रु.॥
 
सर्वभावें जालों वैष्णवांचा दास । करीन त्यांच्या आस उच्छिष्टाची ॥२॥
 
तुका म्हणे जैसे मानती हरिदास । तैशी नाहीं आस आणिकांची ॥३॥
 
२६४
 
दया तिचें नांव भूतांचें पाळण । अणीक निर्दळण कंटकांचें ॥१॥
 
पाप त्याचें नांव न विचारितां नीत । भलतें चि उन्मत्त करी सदा ॥२॥
 
तुका म्हणे धर्म रक्षावया साठीं । देवास ही आटी जन्म घेणें ॥३॥
 
२६५
 
करावें गोमटें । बाळा माते तें उमटे ॥१॥
 
आपुलिया जीवाहूनी । असे वाल्हें तें जननी ॥ध्रु.॥
 
वियोग तें तिस । त्याच्या उपचारें तें विष ॥२॥
 
तुका म्हणे पायें । डोळा सुखावे ज्या न्यायें ॥३॥
 
२६६
 
कन्या सासुर्‍यासि जाये । मागें परतोनी पाहे ॥१॥
 
तैसें जालें माझ्या जिवा । केव्हां भेटसी केशवा ॥ध्रु.॥
 
चुकलिया माये । बाळ हुरू हुरू पाहे ॥२॥
 
जीवना वेगळी मासोळी । तुका म्हणे तळमळी ॥३॥
 
२६७
 
हातीं होन दावी बेना । करिती लेंकीच्या धारणा ॥१॥
 
ऐसे धर्म जाले कळीं । पुण्य रंक पाप बळी ॥ध्रु.॥
 
सांडिले आचार । द्विज चाहाड जाले चोर ॥२॥
 
टिळे लपविती पातडीं । लेती विजारा कातडीं ॥३॥
 
बैसोनियां तक्तां । अन्नेंविण पिडिती लोकां ॥४॥
 
मुदबख लिहिणें । तेलतुपावरी जिणें ॥५॥
 
नीचाचे चाकर । चुकलिया खाती मार ॥६॥
 
राजा प्रजा पीडी । क्षेत्री दुश्चितासी तोडी ॥७॥
 
वैश्यशूद्रादिक । हे तों सहज नीच लोक ॥८॥
 
अवघे बाह्य रंग । आंत हिरवें वरी सोंग ॥९॥
 
तुका म्हणे देवा । काय निद्रा केली धांवा ॥१०॥
 
२६८
 
साळंकृत कन्यादान । करितां पृथ्वीसमान ॥१॥
 
परि तें न कळे या मूढा । येइल कळों भोग पुढां ॥ध्रु.॥
 
आचरतां कर्म । भरे पोट राहे धर्म ॥२॥
 
सत्या देव साहे । ऐसें करूनियां पाहें ॥३॥
 
अन्न मान धन । हें तों प्रारब्धा आधीन ॥४॥
 
तुका म्हणे सोस । दुःख आतां पुढें नास ॥५॥
 
२६९
 
दिवट्या वाद्यें लावुनि खाणें । करूनि मंडण दिली हातीं ॥१॥
 
नवरा नेई नवरी घरा । पूजन वरा पाद्याचें ॥ध्रु.॥
 
गौरविली विहीण व्याही । घडिलें कांहीं ठेवूं नका ॥२॥
 
करूं द्यावें न्हावें वरें । ठायीचें कां रे न कळे चि ॥३॥
 
वर्‍हाडियांचे लागे पाठीं । जैसी उटिका तेलीं ॥४॥
 
तुका म्हणे जोडिला थुंका । पुढें नरका सामग्री ॥५॥
 
२७०
 
ब्रम्हहत्या मारिल्या गाई । आणीक काई पाप केलें ॥१॥
 
ऐका जेणें विकिली कन्या । पवाडे त्या सुन्याचे ॥ध्रु.॥
 
नरमांस खादली भाडी । हाका मारी म्हणोनि ॥२॥
 
अवघें पाप केलें तेणें । जेणें सोनें अभिळाषिलें ॥३॥
 
उच्चारितां मज तें पाप । जिव्हे कांप सुटतसे ॥४॥
 
तुका म्हणे कोरान्न रांड । बेटा भांड मागे ना कां ॥५॥
 
२७१
 
याचा कोणी करी पक्ष । तो ही त्याशी समतुल्य ॥१॥
 
फुकासाठीं पावे दुःखाचा विभाग । पूर्वजांसि लाग निरयदंडीं ॥ध्रु.॥
 
ऐके राजा न करी दंड । जरि या लंड दुष्टासि ॥२॥
 
तुका म्हणे त्याचें अन्न । मद्यपाना समान ॥३॥
 
२७२
 
कपट कांहीं एक । नेणें भुलवायाचें लोक ॥१॥
 
तुमचें करितों कीर्त्तन । गातों उत्तम ते गुण ॥ध्रु.॥
 
दाऊं नेणें जडीबुटी । चमत्कार उठाउठी ॥२॥
 
नाहीं शिष्यशाखा । सांगों अयाचित लोकां ॥३॥
 
नव्हें मठपति । नाहीं चाहुरांची वृत्ति ॥४॥
 
नाहीं देवार्चन । असे मांडिलें दुकान ॥५॥
 
नाहीं वेताळ प्रसन्न । कांहीं सांगों खाण खुण ॥६॥
 
नव्हें पुराणिक । करणें सांगणें आणीक ॥७॥
 
नेणें वाद घटा पटा । करितां पंडित करंटा ॥८॥
 
नाहीं जाळीत भणदीं । उदो म्हणोनि आनंदी ॥९॥
 
नाहीं हालवीत माळा । भोंवतें मेळवुनि गबाळा ॥१०॥
 
आगमीचें कुडें नेणें । स्तंभन मोहन उच्चाटणें ॥११॥
 
नव्हें यांच्या ऐसा । तुका निरयवासी पिसा ॥१२॥
 
२७३
 
रडोनियां मान । कोण मागतां भूषण ॥१॥
 
देवें दिलें तरी गोड । राहे रुचि आणि कोड ॥ध्रु.॥
 
लावितां लावणी । विके भीके केज्या दानी ॥२॥
 
तुका म्हणे धीरा । विण कैसा होतो हिरा ॥३॥
 
२७४
 
पूज्या एकासनीं आसनीं आसन । बैसतां गमन मातेशीं तें ॥१॥
 
सांगतों ते धर्म नीतीचे संकेत । सावधान हित व्हावें तरी ॥ध्रु.॥
 
संतां ठाया ठाव पूजनाची इच्छा । जीवनीं च वळसा सांपडला ॥२॥
 
तुका म्हणे एकाएकीं वरासनें । दुजें तेथें भिन्न अशोभ्य तें ॥३॥
 
२७५
 
जेणें मुखें स्तवी । तें चि निंदे पाठीं लावी ॥१॥
 
ऐसी अधमाची याती । लोपी सोनें खाय माती ॥ध्रु.॥
 
गुदद्वारा वाटे । मिष्टान्नांचा नरक लोटे ॥२॥
 
विंचु लाभाविण । तुका म्हणे वाहे शीण ॥३॥
 
२७६
 
अधमाची यारी । रंग पतंगाचे परी ॥१॥
 
विटे न लगतां क्षण । मोल जाय वांयां विण ॥ध्रु.॥
 
सर्पाचिया परी । विषें भरला कल्हारीं ॥२॥
 
तुका म्हणे देवा । मज झणी ऐसे दावा ॥३॥
 
२७७
 
आणिकांची स्तुति आम्हां ब्रम्हहत्या । एका वांचूनि त्या पांडुरंगा ॥१॥
 
आम्हां विष्णुदासां एकविध भाव । न म्हणों या देव आणिकांसि ॥ध्रु.॥
 
शतखंड माझी होईल रसना । जरी या वचना पालटेन ॥२॥
 
तुका म्हणे मज आणिका संकल्पें । अवघीं च पापें घडतील ॥३॥
 
२७८
 
तान्हेल्याची धणी । फिटे गंगा नव्हे उणी ॥१॥
 
माझे मनोरथ सिद्धी । पाववावे कृपानिधी ॥ध्रु.॥
 
तूं तों उदाराचा राणा । माझी अल्प चि वासना ॥२॥
 
कृपादृष्टीं पाहें । तुका म्हणे होईं साहे ॥३॥
 
२७९
 
संताचा अतिक्रम । देवपूजा तो अधर्म ॥१॥
 
येती दगड तैसे वरी । मंत्रपुष्पें देवा शिरीं ॥ध्रु.॥
 
अतीतासि गाळी । देवा नैवेद्यासी पोळी ॥२॥
 
तुका म्हणे देवा । ताडण भेदकांची सेवा ॥३॥
 
२८०
 
करणें तें देवा । हे चि एक पावे सेवा ॥१॥
 
अवघें घडे येणे सांग । भक्त देवाचें तें अंग ॥ध्रु.॥
 
हें चि एक वर्म । काय बोलिला तो धर्म ॥२॥
 
तुका म्हणे खरें । खरें त्रिवाचा उत्तरें ॥३॥
 
२८१
 
मागें नेणपणें घडलें तें क्षमा । आतां देतों सीमा करूनियां ॥१॥
 
परनारीचें जया घडलें गमन । दावीतो वदन जननीरत ॥ध्रु.॥
 
उपदेशा वरी मन नाहीं हातीं । तो आम्हां पुढती पाहूं नये ॥२॥
 
तुका म्हणे साक्षी असों द्यावें मन । घातली ते आण पाळावया ॥३॥
 
२८२
 
आणिकांच्या घातें । ज्यांचीं निवतील चित्तें ॥१॥
 
ते चि ओळखावे पापी । निरयवासी शीघ्रकोपी ॥ध्रु.॥
 
कान पसरोनी । ऐके वदे दुष्ट वाणी ॥२॥
 
तुका म्हणे भांडा । धीर नाहीं ज्याच्या तोंडा॥३॥
 
 
हनुमंतस्तुति - अभंग ४
 
२८३
 
शरण शरण जी हनुमंता । तुज आलों रामदूता ॥१॥
 
काय भक्तीच्या त्या वाटा । मज दावाव्या सुभटा ॥ध्रु.॥
 
शूर आणि धीर । स्वामिकाजीं तूं सादर ॥२॥
 
तुका म्हणे रुद्रा । अंजनीचिया कुमरा ॥३॥
 
२८४
 
केली सीताशुद्धी । मूळ रामायणा आधीं ॥१॥
 
ऐसा प्रतापी गहन । सुरां सकळ भक्तांचें भूषण ॥ध्रु.॥
 
जाऊनि पाताळा । केली देवाची अवकळा ॥२॥
 
राम लक्षुमण । नेले आणिले चोरून ॥३॥
 
जोडूनियां कर । उभा सन्मुख समोर ॥४॥
 
तुका म्हणे जपें । वायुसुता जाती पापें ॥५॥
 
२८५
 
काम घातला बांदोडी । काळ केला देशधडी ॥१॥
 
तया माझें दंडवत । कपिकुळीं हनूमंत ॥ध्रु.॥
 
शरीर वज्रा ऐसें । कवळी ब्रम्हांड जो पुच्छे ॥२॥
 
रामाच्या सेवका । शरण आलों म्हणे तुका ॥३॥
 
२८६
 
हनुमंत महाबळी । रावणाची दाढी जाळी ॥१॥
 
तया माझा नमस्कार । वारंवार निरंतर ॥ध्रु.॥
 
करोनी उड्डाण । केलें लंकेचें दहन ॥२॥
 
जाळीयेली लंका । धन्य धन्य म्हणे तुका ॥३॥
 
 
॥४॥
 
२८७
 
कुंभ अवघा एक आवा । पाकीं एकीं गुफे डावा ॥१॥
 
ऐसे भिन्न भिन्न साटे । केले प्रारब्धानें वांटे ॥ध्रु.॥
 
हिरे दगड एक खाणी । कैचें विजातीसी पाणी ॥२॥
 
तुका म्हणे शिरीं । एक एकाची पायरी ॥३॥
 
२८८
 
मांडे पुर्‍या मुखें सांगों जाणे मात । तोंडीं लाळ हात चोळी रिते ॥१॥
 
ऐसियाच्या गोष्टी फिक्या मिठेंविण । रुचि नेदी अन्न चवी नाहीं ॥ध्रु.॥
 
बोलों जाणे अंगीं नाहीं शूरपण । काय तें वचन जाळावें तें ॥२॥
 
तुका म्हणे बहुतोंडे जे वाचाळ । तेंग तें च मूळ लटिक्याचें ॥३॥
 
२८९
 
न लगे चंदना सांगावा परिमळ । वनस्पतिमेळ हाकारुनी ॥१॥
 
अंतरीचें धांवे स्वभावें बाहेरी । धरितां ही परी आवरे ना ॥ध्रु.॥
 
सूर्य नाहीं जागें करीत या जना । प्रकाश किरणा कर म्हुन ॥२॥
 
तुका म्हणे मेघ नाचवी मयूरें । लपवितां खरें येत नाहीं ॥३॥
 
२९०
 
चंदनाचे हात पाय ही चंदन । परिसा नाहीं हीन कोणी अंग ॥१॥
 
दीपा नाहीं पाठीं पोटीं अंधकार । सर्वांगें साकर अवघी गोड ॥ध्रु.॥
 
तुका म्हणे तैसा सज्जनापासून । पाहातां अवगुण मिळे चि ना ॥२॥
 
२९१
 
मन करा रे प्रसन्न । सर्व सिद्धीचें कारण । मोक्ष अथवा बंधन । सुख समाधान इच्छा ते ॥१॥
 
मनें प्रतिमा स्थापिली । मनें मना पूजा केली । मनें इच्छा पुरविली । मन माउली सकळांची ॥ध्रु.॥
 
मन गुरू आणि शिष्य । करी आपुलें चि दास्य । प्रसन्न आपआपणास । गति अथवा अधोगति ॥२॥
 
साधक वाचक पंडित । श्रोते वक्ते ऐका मात । नाहीं नाहीं आनुदैवत । तुका म्हणे दुसरें ॥३॥
 
२९२
 
मायबापें जरी सर्पीण बोका । त्यांचे संगें सुखा न पवे बाळ ॥१॥
 
चंदनाचा शूळ सोनियाची बेडी । सुख नेदी फोडी प्राण नाशी ॥२॥
 
तुका म्हणे नरकीं घाली अभिमान । जरी होय ज्ञान गर्व ताठा ॥३॥
 
२९३
 
शिकल्या बोलाचे सांगतील वाद । अनुभव भेद नाहीं कोणा ॥१॥
 
पंडित हे ज्ञानी करितील कथा । न मळिती अर्था निजसुखा ॥२॥
 
तुका म्हणे जैसी लांचासाठीं ग्वाही । देतील हे नाहीं ठावी वस्तु ॥३॥
 
२९४
 
प्रारब्ध क्रियमाण । भक्तां संचित नाहीं जाण ॥१॥
 
अवघा देव चि जाला पाहीं । भरोनियां अंतर्बाहीं ॥ध्रु.॥
 
सत्वरजतमबाधा । नव्हे हरिभक्तांसि कदा ॥२॥
 
खाय बोले करी । अवघा त्यांच्या अंगें हरी ॥३॥
 
देवभक्तपण । तुका म्हणे नाहीं भिन्न ॥४॥
 
२९५
 
शास्त्राचें जें सार वेदांची जो मूर्ति । तो माझा सांगाती प्राणसखा ॥१॥
 
म्हणउनी नाहीं आणिकांचा पांग । सर्व जालें सांग नामें एका ॥ध्रु.॥
 
सगुण निर्गुण जयाचीं अंगें । तो चि आम्हां संगें क्रीडा करी ॥२॥
 
तुका म्हणे आम्ही विधीचे जनिते । स्वयंभू आइते केले नव्हों ॥३॥
 
२९६
 
ऐका महिमा आवडीचीं । बोरें खाय भिलटीचीं ॥१॥
 
थोर प्रेमाचा भुकेला । हा चि दुष्काळ तयाला । अष्टमा सिद्धींला । न मनी क्षीरसागराला ॥ध्रु.॥
 
पव्हे सुदामदेवाचे । फके मारी कोरडे च ॥२॥
 
न म्हणे उच्छिष्ट अथवा थोडे । तुका म्हणे भक्तीपुढें ॥३॥
 
२९७
 
कोणें तुझा सांग केला अंगीकार । निश्चिति त्वां थोर मानियेली ॥१॥
 
कोणें ऐसा तुज उपदेश केला । नको या विठ्ठला शरण जाऊं ॥ध्रु.॥
 
तेव्हां तुज कोण घालील पाठीसी । घासील भूमीसी वदन यम ॥२॥
 
कां रे नागवसी आयुष्य खातो काळ । दिसेंदिस बळ क्षीण होतें ॥३॥
 
तुका म्हणे यासि सांगा कोणी तरी । विसरला हरी मायबाप ॥४॥
 
२९८
 
साधूनी बचनाग खाती तोळा तोळा । आणिकातें डोळां न पाहवे ॥१॥
 
साधूनी भुजंग धरितील हातीं । आणिकें कापती देखोनियां ॥२॥
 
असाध्य तें साध्य करितां सायास । कारण अभ्यास तुका म्हणे ॥३॥
 
२९९
 
आमचे गोसावी अयाचितवृत्ती । करवी शिष्याहातीं उपदेश ॥१॥
 
दगडाची नाव आधींच ते जड । ते काय दगड तारूं जाणे ॥१॥
 
तुका म्हणे वेष विटंबिला त्यांनी । सोंगसंपादणी करिती परी॥३॥
 
३००
 
मृगजळा काय करावा उतार । पावावया पार पैल थडी ॥१॥
 
खापराचे होन खेळती लेंकुरें । कोण त्या वेव्हारें लाभ हाणि ॥ध्रु.॥
 
मंगळदायक करिती कुमारी । काय त्यांची खरी सोयरीक ॥२॥
 
स्वप्नींचें जें सुखदुःख जालें काहीं । जागृतीं तो नाहीं साच भाव ॥३॥
 
सारीं जालीं मेलीं लटिकें वचन । बद्ध मुक्त शीण तुका म्हणे ॥४॥
 

३०१
 
माझें म्हणतां याला कां रे नाहीं लाज । कन्या पुत्र भाज धन वित्त ॥१॥
 
कोणी सोडवी ना काळाचे हातींचें । एकाविणें साचें नारायणा ॥२॥
 
तुका म्हणे किती सांगावें चांडाळा । नेणे जीवकळा कोण्या जीतो ॥३॥
 
३०२
 
आंधळ्यासि जन अवघे चि आंधळे । आपणासि डोळे दृष्टी नाहीं ॥१॥
 
रोग्या विषतुल्य लागे हें मिष्टान्न । तोंडासि कारण चवी नाहीं ॥२॥
 
तुका म्हणे शुद्ध नाहीं जो आपण । तया त्रिभुवन अवघें खोटें ॥३॥
 
३०३
 
छळी विष्णुदासा कोणी । त्याची अमंगळ वाणी ॥१॥
 
येऊं न द्यावा समोर । अभागी तो दुराचार ॥ध्रु.॥
 
नावडे हरिकथा । त्याची व्यभिचारीण माता ॥२॥
 
तुका म्हणे याति । भ्रष्ट तयाचि ते मति ॥३॥
 
३०४
 
बोलविसी तैसें आणीं अनुभवा । नाहीं तरी देवा विटंबना ॥१॥
 
मिठेंविण काय करावें मिष्टान्न । शव जीवेंविण शृंगारिले ॥ध्रु.॥
 
 
संपादणीविण विटंबिले सोंग । गुणेंविण चांग रूप हीन ॥२॥
 
कन्यापुत्रेंविण मंगळदायकें । वेचिलें हें फिके द्रव्य तरी ॥३॥
 
तुका म्हणे तैसी होते मज परी । न देखे अंतरीं प्रेमभाव ॥४॥
 
३०५
 
अंगीं ज्वर तया नावडे साकर । जन तो इतर गोडी जाणे ॥१॥
 
एकाचिये तोंडीं पडिली ते माती । अवघे ते खाती पोटभरी ॥ध्रु.॥
 
चारितां बळें येत असे दांतीं । मागोनियां घेती भाग्यवंत ॥२॥
 
तुका म्हणे नसे संचित हें बरें । तयासि दुसरें काय करी ॥३॥
 
३०६
 
धिग जीणें तो बाइले आधीन । परलोक मान नाही दोन्ही ॥१॥
 
धिग जीणें ज्याचें लोभावरी मन । अतीतपूजन घडे चि ना ॥ध्रु.॥
 
 
धिग जीणें आळस निद्रा जया फार । अमित आहार अघोरिया ॥२॥
 
 
धिग जीणें नाहीं विवेक वैराग्य । झुरे मानालागीं साधुपणा ॥३॥
 
तुका म्हणे धिग ऐसे जाले लोक । निंदक वादक नरका जाती ॥४॥
 
३०७
 
अरे हें देह व्यर्थ जावें । ऐसें जरी तुज व्हावें । द्यूतकर्म मनोभावें । सारीपाट खेळावा ॥१॥
 
मग कैचें हरिचें नाम । निजेलिया जागा राम । जन्मोजन्मींचा अधम । दुःख थोर साधिलें ॥ध्रु.॥
 
विषयसुखाचा लंपट । दासीगमनीं अतिधीट । तया तेचि वाट । अधोगती जावया ॥२॥
 
अणीक एक कोड । नरका जावयाची चाड । तरी संतनिंदा गोड । करीं कवतुकें सदा ॥३॥
 
तुका म्हणे ऐसें । मना लावी राम पिसें । नाहीं तरी आलिया सायासें । फुकट जासी ठकोनी ॥४॥
 
३०८
 
अवघें ब्रम्हरूप रिता नाहीं ठाव । प्रतिमा तो देव कैसा नव्हे ॥१॥
 
नाहीं भाव तया सांगावें तें किती । आपुल्याला मतीं पाषांडिया ॥ध्रु.॥
 
जया भावें संत बोलिले वचन । नाहीं अनुमोदन शाब्दिकांसि ॥२॥
 
तुका म्हणे संतीं भाव केला बळी । न कळतां खळीं दूषिला देव ॥३॥
 
३०९
 
एक तटस्थ मानसीं । एक सहज चि आळसी ॥१॥
 
दोन्ही दिसती सारिखीं । वर्म जाणे तो पारखी ॥ध्रु.॥
 
एक ध्यानीं करिती जप । एक बैसुनि घेती झोप ॥२॥
 
एकां सर्वस्वाचा त्याग। एकां पोटासाठीं जोग ॥३॥
 
एकां भक्ति पोटासाठीं । एकां देवासवें गांठी ॥४॥
 
वर्म पोटीं एका । फळें दोन म्हणे तुका ॥५॥
 
३१०
 
काय कळे बाळा । बाप सदैव दुबळा ॥१॥
 
आहे नाहीं हें न कळे । हातीं काय कोण्या वेळे ॥ध्रु.॥
 
देखिलें तें दृष्टी । मागे घालूनियां मिठी ॥२॥
 
तुका म्हणे भावें । माझ्या मज समजावें ॥३॥
 
३११
 
भजन घाली भोगावरी । अकर्तव्य मनीं धरी ॥१॥
 
धिग त्याचें साधुपण । विटाळूनी वर्ते मन ॥ध्रु.॥
 
नाहीं वैराग्याचा लेश । अर्थचाड जावें आस ॥२॥
 
हें ना तें सें जालें । तुका म्हणे वांयां गेलें ॥३॥
 
३१२
 
एकादशीस अन्न पान । जे नर करिती भोजन । श्वानविष्ठे समान । अधम जन तो एक ॥१॥
 
ऐका व्रताचें महिमान। नेमें आचरती जन । गाती ऐकतीं हरिकीर्तन । ते समान विष्णूशीं ॥ध्रु.॥
 
 
अशुद्ध विटाळसीचें खळ । विडा भिक्षतां तांबूल । सांपडे सबळ । काळाहातीं न सुटे ॥२॥
 
 
सेज बाज विलास भोग । करी कामिनीशीं संग । तया जोडे क्षयरोग । जन्मव्याधी बळिवंत ॥३॥
 
आपण न वजे हरिकीर्तना । अणिकां वारी जातां कोणा । त्याच्या पापें जाणा । ठेंगणा महा मेरु ॥४॥
 
तया दंडी यमदूत । जाले तयाचे अंकित । तुका म्हणे व्रत । एकादशी चुकलीया ॥५॥
 
३१३
 
करवितां व्रत अर्धे पुण्य लाभे । मोडवितां दोघे नरका जाती ॥१॥
 
शुद्धबुद्धि होय दोघां एक मान । चोरासवें कोण जिवें राखे ॥ध्रु.॥
 
आपुलें देऊनी आपुला चि घात । न करावा थीत जाणोनियां ॥२॥
 
देऊनियां वेच धाडी वाराणसी । नेदावें चोरासि चंद्रबळ ॥३॥
 
तुका म्हणे तप तीर्थ व्रत याग । भक्ति हे मारग मोडूं नये ॥४॥
 
३१४
 
इनामाची भरली पेठ । वाहाती दाट मारग ॥१॥
 
अवघेची येती वाण । अवघे शकुन लाभाचे ॥ध्रु.॥
 
अडचणी त्या केल्या दुरी । देण्या उरी घेण्याच्या ॥२॥
 
तुका म्हणे जोडी जाली । ते आपुली आपणा ॥३॥
 
३१५
 
वेदाचें गव्हर न कळे पाठकां । अधिकार लोकां नाहीं येरां ॥१॥
 
विठोबाचें नाम सुलभ सोपारें । तारी एक सरे भवसिंधु ॥ध्रु.॥
 
जाणत्या असाध्य मंत्र तंत्र काळ । येर तो सकळ मूढ लोक ॥२॥
 
तुका म्हणे विधि निषेध लोपला । उच्छेद या जाला मारगाचा ॥३॥
 
३१६
 
विधीनें सेवन । विषयत्यागातें समान ॥१॥
 
मुख्य धर्म देव चित्तीं । आदि अवसान अंतीं ॥ध्रु.॥
 
बहु अतिशय खोटा । तर्कें होती बहु वाटा ॥२॥
 
तुका म्हणे भावें । कृपा करीजेते देवें ॥३॥
 
३१७
 
येथीचिया अळंकारें । काय खरें पूजन ॥१॥
 
वैकुंठींच्या लावूं वाटा । सर्व साटा ते ठायीं ॥ध्रु.॥
 
येथीचिया नाशवंतें । काय रितें चाळवूं ॥२॥
 
तुका म्हणे वैष्णव जेन । माझे गण समुदाय ॥३॥
 
३१८
 
उजळावया आलों वाटा । खरा खोटा निवाड ॥१॥
 
बोलविले बोल बोलें । धनीविठ्ठला सन्निध ॥ध्रु.॥
 
तरी मनीं नाहीं शंका । बळें एका स्वामीच्या ॥२॥
 
तुका म्हणे नये आम्हां । पुढें कामा गबाळ ॥३॥
 
३१९
 
बोलावें तें धर्मा मिळे । बरे डोळे उघडूनि ॥१॥
 
काशासाठीं खावें शेण । जेणें जन थुंकी तें ॥ध्रु.॥
 
दुजें ऐसें काय बळी । जें या जाळी अग्नीसि ॥२॥
 
तुका म्हणे शूर रणीं । गांढें मनीं बुरबुरी ॥३॥
 
३२०
 
बरा कुणबी केलों । नाहीं तरि दंभेंचि असतों मेलों ॥१॥
 
भलें केलें देवराया । नाचे तुका लागे पायां ॥ध्रु.॥
 
विद्या असती कांहीं । तरी पडतों अपायीं ॥२॥
 
सेवा चुकतों संताची । नागवण हे फुकाची ॥३॥
 
गर्व होता ताठा । जातों यमपंथें वाटा ॥४॥
 
तुका म्हणे थोरपणें । नरक होती अभिमानें ॥५॥
 
३२१
 
दाता नारायण । स्वयें भोगिता आपण ॥१॥
 
आतां काय उरलें वाचे । पुढें शब्द बोलायाचे ॥ध्रु.॥
 
देखती जे डोळे । रूप आपुलें तें खेळे ॥२॥
 
तुका म्हणे नाद । जाला अवघा गोविंद ॥३॥
 
३२२
 
कृपा करुनी देवा । मज साच तें दाखवा ॥१॥
 
तुम्ही दयावंत कैसे । कीर्ति जगामाजी वसे ॥ध्रु.॥
 
पाहोनियां डोळां । हातीं ओढवाल काळा ॥२॥
 
तुका म्हणे देवा । माझा करावा कुठावा ॥३॥
 
३२३
 
ठायींची ओळखी । येइल टाकुं टाका सुखीं ॥१॥
 
तुमचा जाईल ईमान । माझे कपाळीं पतन ॥ध्रु.॥
 
ठेविला तो ठेवा । अभिळाषें बुडवावा ॥२॥
 
मनीं न विचारा । तुका म्हणे हे दातारा ॥३॥
 
३२४
 
तुझें वर्म ठावें । माझ्या पाडियेलें भावें ॥१॥
 
रूप कासवाचे परी । धरुनि राहेन अंतरीं ॥ध्रु.॥
 
नेदी होऊं तुटी । मेळवीन दृष्टादृष्टी ॥२॥
 
तुका म्हणे देवा । चिंतन ते तुझी सेवा ॥३॥
 
३२५
 
गहूं एकजाती । परी त्या पाधाणी नासिती ॥१॥
 
वर्म जाणावें तें सार । कोठें काय थोडें फार ॥ध्रु.॥
 
कमाईच्या सारें । जाति दाविती प्रकार ॥२॥
 
तुका म्हणे मोल । गुणा मिथ्या फिके बोल ॥३॥
 
३२६
 
पुण्यवंत व्हावें । घेतां सज्जनांची नांवें ॥१॥
 
नेघे माझे वाचे तुटी । महा लाभ फुकासाठी ॥ध्रु.॥
 
विश्रांतीचा ठाव । पायीं संतांचिया भाव ॥२॥
 
तुका म्हणे जपें । संतांचिया जाती पापें ॥३॥
 
३२७
 
देव होईजेत देवाचे संगती । पतन पंगती जगाचिया ॥१॥
 
दोहींकडे दोन्ही वाहातील वाटा । करितील सांटा आपुलाला ॥ध्रु.॥
 
दाखविले परी नाहीं वर्जिजेतां । आला तो तो चित्ता भाग भरा ॥२॥
 
 
तुका म्हणे अंगीं आवडीचें बळ । उपदेश मूळबीजमात्र ॥३॥
 
३२८
 
शोधिसील मूळें । त्याचें करीसी वाटोळें ॥१॥
 
ऐसे संतांचे बोभाट । तुझे बहु जाले तट ॥ध्रु.॥
 
लौकिका बाहेरी । घाली रोंखीं जया धरी ॥२॥
 
तुका म्हणे गुण । तुझा लागलिया शून्य ॥३॥
 
३२९
 
वैद वाचविती जीवा । तरी कोण ध्यातें देवा ॥१॥
 
काय जाणों कैसी परी । प्रारब्ध तें ठेवी उरी ॥ध्रु.॥
 
नवसें कन्यापुत्र होती । तरि कां करणें लागे पती ॥२॥
 
जाणे हा विचार । स्वामी तुकयाचा दातार ॥३॥
 
३३०
 
मारगीं बहुत । या चि गेले साधुसंत ॥१॥
 
नका जाऊ आडराणें । ऐसीं गर्जती पुराणें ॥ध्रु.॥
 
चोखाळिल्या वाटा । न लगे पुसाव्या धोपटा ॥२॥
 
झळकती पताका । गरुड टके म्हणे तुका ॥३॥
 
३३१
 
कार्तिकीचा सोहळा । चला जाऊं पाहूं डोळां । आले वैकुंठ जवळां । सन्निध पंढरीये ॥१॥
 
पीक पिकलें घुमरी । प्रेम न समाये अंबरीं । अवघी मातली पंढरी । घरोघरीं सुकाळ ॥ध्रु.॥
 
चालती स्थिर स्थिर । गरुड टकयांचे भार । गर्जती गंभीर । टाळ श्रुति मृदंग ॥२॥
 
मळिालिया भद्रजाती । कैशा आनंदें डुलती । शूर उठावती । एका एक आगळे ॥३॥
 
नामामृत कल्लोळ । वृंदें कोंदलीं सकळ । आले वैष्णवदळ । कळिकाळ कांपती ॥४॥
 
आस करिती ब्रम्हादिक । देखुनि वाळवंटीचें सुख । धन्य धन्य मृत्युलोक । म्हणती भाग्याचे कैसे ॥५॥
 
मरण मुक वाराणसी । पितृॠण गया नासी । उधार नाहीं पंढरीसि । पायापाशीं विठोबाच्या ॥६॥
 
तुका म्हणे आतां । काय करणें आम्हां चिंता । सकळ सिद्धींचा दाता । तो सर्वथा नुपेक्षी ॥७॥
 
३३२
 
जया दोषां परीहार । नाहीं नाहीं धुंडितां शास्त्र । ते हरती अपार । पंढरपुर देखिलिया ॥१॥
 
धन्य धन्य भीमातीर । चंद्रभागा सरोवर । पद्मातीर्थी विठ्ठल वीर । क्रीडास्थळ वेणुनादीं ॥ध्रु.॥
 
सकळतीर्थांचें माहेर । भूवैकुंठ निर्विकार । होतो नामाचा गजर । असुरकाळ कांपती ॥२॥
 
नाहीं उपमा द्यावया । सम तुल्य आणिका ठाया । धन्य भाग्य जयां । जे पंढरपूर देखती ॥३॥
 
उपजोनि संसारीं । एक वेळ पाहें पा पंढरी । महा दोषां कैची उरी । देवभक्त देखिलिया ॥४॥
 
ऐसी विष्णूची नगरी । चतुर्भुज नर नारी । सुदर्शन घरटी करी । रीग न पुरे कळिकाळा ॥५॥
 
तें सुख वर्णावया गति । एवढी कैची मज मति । जे पंढरपुरा जाती । ते पावती वैकुंठ ॥६॥
 
तुका म्हणे या शब्दाचा । जया विश्वास नाहीं साचा । अधम जन्मांतरिचा । तया पंढरी नावडे ॥७॥
 
३३३
 
एक नेणतां नाडली । एकां जाणिवेची भुली ॥१॥
 
बोलों नेणें मुकें । वेडें वाचाळ काय निकें ॥ध्रु.॥
 
दोहीं सवा नाड । विहीर एकीकडे आड ॥२॥
 
तुका म्हणे कर्म । तुझें कळों नेदी वर्म ॥३॥
 
३३४
 
म्हणवितों दास । मज एवढी च आस ॥१॥
 
परी ते अंगीं नाहीं वर्म । करीं आपुला तूं धर्म ॥ध्रु.॥
 
बडबडितों तोंडें । रितें भावेंविण धेंडें ॥२॥
 
तुका म्हणे बरा । दावूं जाणतों पसारा ॥३॥
 
३३५
 
पूजा समाधानें । अतिशयें वाढे सीण ॥१॥
 
हें तों जाणां तुम्ही संत । आहे बोलिली ते नीत ॥ध्रु.॥
 
पाहिजे तें केलें । सहज प्रसंगीं घडलें ॥२॥
 
तुका म्हणे माथा । पायीं ठेवीं तुम्हां संतां ॥३॥
 
३३६
 
स्वप्नीचिया गोष्टी । मज धरिलें होतें वेठी । जालिया सेवटीं । जालें लटिकें सकळ ॥१॥
 
वायां भाकिली करुणा । मूळ पावावया सिणा । राव रंक राणा । कैंचे स्थानावरि आहे ॥ध्रु.॥
 
सोसिलें तें अंगें । खरें होतें नव्हतां जागें । अनुभव ही सांगे । दुःखें डोळे उघडीले ॥२॥
 
तुका म्हणे संतीं । सावचित केलें अंतीं । नाहीं तरि होती । टाळी बैसोनि राहिली ॥३॥
 
३३७
 
आसुरी स्वभाव निर्दय अंतर । मानसीं निष्ठ‍ अतिवादी ॥१॥
 
याति कुळ येथें असे अप्रमाण । गुणाचें कारण असे अंगीं ॥ध्रु.॥
 
काळकुट पितळ सोनें शुद्ध रंग । अंगाचेंच अंग साक्ष देतें ॥२॥
 
तुका म्हणे बरी जातीसवें भेटी । नवनीत पोटीं सांटविलें ॥३॥
 
३३८
 
बाळपणीं हरि । खेळे मथुरेमाझारी । पायीं घागरिया सरी । कडदोरा वांकी ।
 
मुख पाहे माता । सुख न माये चित्ता । धन्य मानव संचिता । वोडवलें आजि ॥१॥
 
बाळ चांगलें वो । बाळ चांगलें वो । म्हणतां चांगलें । वेळ लागे तया बोलें ।
 
जीवापरीस तें वाल्हें । मज आवडतें ॥ध्रु.॥
 
मिळोनियां याती । येती नारी कुमारी बहुती । नाही आठव त्या चित्तीं । देहभाव कांहीं ।
 
विसरल्या घरें । तान्हीं पारठीं लेकुरें । धाक सांडोनियां येरें । तान भूक नाहीं ॥२॥
 
एकी असतील घरीं । चित्त तयापासीं परी । वेगीं करोनि वोसरी । तेथें जाऊं पाहे ।
 
लाज सांडियेली वोज । नाहीं फजितीचें काज । सुख सांडोनियां सेज । तेथें धाव घाली ॥३॥
 
वेधियेल्या बाळा । नर नारी या सकळा । बाळा खेळवी अबला । त्याही विसरल्या ।
 
कुमर कुमारी । नाभाव हा शरीरीं । दृष्टी न फिरे माघारी । तया देखतां हे ॥४॥
 
वैरभाव नाहीं । आप पर कोणीं कांहीं । शोक मोह दुःख ठायीं । तया निरसलीं ।
 
तुका म्हणे सुखी । केलीं आपणासारिखीं । स्वामी माझा कवतुकें । बाळवेषें खेळे ॥५॥
 
३३९
 
अशोकाच्या वनीं सीता शोक करी । कां हों अंतरले रघुनाथ दुरी ।
 
येउनि गुंफेमाजी दुष्टें केली चोरी । कांहो मज आणिले अवघड लंकापुरी ॥१॥
 
सांगा वो त्रीजटे सखिये ऐसी मात । देईल कां नेदी भेटी रघुनाथ ।
 
मन उतावळि जाला दुरी पंथ । राहों न सके प्राण माझा कुडी आंत ॥ध्रु.॥
 
काय दुष्ट आचरण होतें म्यां केलें । तीर्थ व्रत होतें कवणाचें भंगीलें ।
 
गाईवत्सा पत्नीपुरुषा विघडिलें । न कळे वो संचित चरण अंतरले ॥२॥
 
नाडियेलें आशा मृगकांतिसोने । धाडिलें रघुनाथा पाठिलागे तेणें ।
 
उलंघिली आज्ञा माव काय मी जाणें । देखुनी सूनाट घेउनि आलें सुनें ॥३॥
 
नाहीं मूळ मारग लाग अणीक सोये । एकाविण नामें रघुनाथाच्या माये ।
 
उपटी पक्षिया एक देउनि पाये । उदकवेढ्यामध्यें तेथें चाले काये ॥४॥
 
जनकाची नंदिनी दुःखें ग्लानी थोरी । चुकली कुरंगिणी मेळा तैशा परी ।
 
संमोखी त्रीजटा स्थिर स्थिर वो करी । घेइल तुकयास्वामी राम लंकापुरी ॥५॥
 
३४०
 
वीट नेघे ऐसें रांधा । जेणें बाधा उपजे ना ॥१॥
 
तरी च तें गोड राहे । निरें पाहे स्वयंभ ॥ध्रु.॥
 
आणिकां गुणां पोटीं वाव । दावी भाव आपुला ॥२॥
 
तुका म्हणे शुद्ध जाती । ते मागुती परतेना ॥३॥
 
३४१
 
नव्हतों सावचित । तेणें अंतरलें हित ॥१॥
 
पडिला नामाचा विसर । वाढविला संवसार ॥ध्रु.॥
 
लटिक्याचे पुरीं । वाहोनियां गेलों दुरी ॥२॥
 
तुका म्हणे नाव । आम्हां सांपडला भाव ॥३॥
 
३४२
 
अन्नाच्या परिमळें जरि जाय भूक । तरि कां हे पाक घरोघरीं ॥१॥
 
आपुलालें तुम्ही करा रे स्वहित । वाचे स्मरा नित्य राम राम ॥ध्रु.॥
 
देखोनि जीवन जरि जाय तान । तरि कां सांटवण घरोघरीं ॥२॥
 
देखोनियां छाया सुख न पवीजे । जंव न बैसीजे तया तळीं ॥३ ॥
 
हित तरी होय गातां अईकतां । जरि राहे चित्ता दृढ भाव ॥४॥
 
तुका म्हणे होसी भावें चि तूं मुक्त । काय करिसी युक्त जाणिवेची॥५॥
 
३४३
 
काय उणें आम्हां विठोबाचे पाई । नाहीं ऐसें काई येथें एक ॥१॥
 
ते हें भोंवतालें ठायीं वांटूं मन । बराडी करून दारोदारीं ॥ध्रु.॥
 
कोण बळी माझ्या विठोबा वेगळा । आणीक आगळा दुजा सांगा ॥२॥
 
तुका म्हणे मोक्ष विठोबाचे गावीं । फुकाचीं लुटावीं भांडारें तीं ॥३॥
 
३४४
 
सेवितों रस तो वांटितों आणिकां । घ्या रे होऊं नका राणभरी ॥१॥
 
विटेवरी ज्याचीं पाउलें समान । तो चि एक दानशूर दाता ॥ध्रु.॥
 
मनाचे संकल्प पाववील सिद्धी । जरी राहे बुद्धी याचे पायीं ॥२॥
 
तुका म्हणे मज धाडिलें निरोपा । मारग हा सोपा सुखरूप ॥३॥
 
३४५
 
ऐसे ऐसियानें भेटती ते साधु । ज्याच्या दरशनें तुटे भवबंदु ।
 
जे कां सिच्चदानंदीं नित्यानंदु । जे कां मोक्षसिद्धी तीर्थ वंदूं रे ॥१॥
 
भाव सर्वकारण मूळ वंदु । सदा समबुद्धि नास्ति भेदु।
 
भूतकृपा मोडीं द्वेषकंदु । शत्रु मित्र पुत्र सम करीं बंधु रे ॥ध्रु.॥
 
मन बुद्धि काया वाचा शुद्ध करीं । रूप सर्वत्र देखोनि नमस्कारीं ।
 
लघुत्व सर्वभावें अंगीकारीं । सांडीमांडी मीतूंपण ऐसी थोरी रे ॥२॥
 
अर्थकामचाड नाहीं चिंता । मानामान मोह माया मिथ्या ।
 
वर्ते समाधानीं जाणोनि नेणता । साधु भेट देती तया अवचिता रे ॥३॥
 
मनीं दृढ धरीं विश्वास । नाहीं सांडीमांडीचा सायास ।
 
साधुदर्शन नित्यकाळ त्यास । तुका म्हणे जो विटला जाणीवेस रे ॥४॥
 
३४६
 
भवसागर तरतां । कां रे करीतसां चिंता । पैल उभा दाता । कटीं कर ठेवुनियां ॥१॥
 
त्याचे पायीं घाला मिठी । मोल नेघे जगजेठी । भावा एका साठीं । खांदां वाहे आपुल्या ॥ध्रु.॥
 
सुखें करावा संसार । परि न संडावे दोन्ही वार । दया क्षमा घर । चोजवीत येतील ॥२॥
 
भुक्तिमुक्तिची चिंता । नाहीं दैन्य दरिद्रता । तुका म्हणे दाता । पांडुरंग वोळगिल्या ॥३॥
 
३४७
 
जें का रंजलें गांजलें । त्यासि म्हणे जो आपुलें ॥१॥
 
तो चि साधु ओळखावा । देव तेथें चि जाणावा ॥ध्रु.॥
 
मृदु सबाह्य नवनीत । तैसें सज्जनाचें चित्त ॥२॥
 
ज्यासि आपंगिता नाहीं । त्यासि घरी जो हृदयीं ॥३॥
 
दया करणें जें पुत्रासी । ते चि दासा आणि दासी ॥४॥
 
तुका म्हणे सांगूं किती । तो चि भगवंताची मूर्ती ॥५॥
 
३४८
 
याजसाठीं भक्ति । जगीं रूढवावया ख्याति ॥१॥
 
नाहीं तरी कोठें दुजें । आहे बोलाया सहजें ॥ध्रु.॥
 
गौरव यासाटीं । स्वामिसेवेची कसोटी ॥२॥
 
तुका म्हणे अळंकारा । देवभक्त लोकीं खरा ॥३॥
 
३४९
 
अमंगळ वाणी । नये ऐकों ते कानीं ॥१॥
 
जो हे दूषी हरिची कथा । त्यासि क्षयरोगव्यथा ॥ध्रु.॥
 
याति वर्ण श्रेष्ठ । परि तो चांडाळ पापिष्ठ ॥२॥
 
तुका म्हणे पाप । माय नावडे ज्या बाप ॥३॥
 
३५०
 
कैसा सिंदळीचा । नव्हे ऐसी ज्याची वाचा ॥१॥
 
वाचे नुच्चारी गोविंदा । सदा करी परनिंदा ॥ध्रु.॥
 
कैसा निरयगांवा । जाऊं न पवे विसावा ॥२॥
 
तुका म्हणे दंड । कैसा न पवे तो लंड ॥३॥
 

३५१
 
आचरणा ठाव । नाहीं अंगीं स्वता भाव ॥१॥
 
करवी आणिकांचे घात । खोडी काढूनि पंडित ॥ध्रु.॥
 
श्वानाचियापरी । मिष्टान्नासि विटाळ करी ॥२॥
 
तुका म्हणे ऐसा । सटवे चि ना पांचा दिसां ॥३॥
 
३५२
 
गर्भाचें धारण । तिनें वागविला सिण ॥१॥
 
व्याली कुर्‍हाडीचा दांडा । वर न घली च तोंडा ॥ध्रु.॥
 
उपजला काळ । कुळा लाविला विटाळ ॥२॥
 
तुका म्हणे जाय । नरका अभक्ताची माय ॥३॥
 
३५३
 
पतनासि जे नेती । तिचा खोटा स्नेह प्रीती ॥१॥
 
विधीपुरतें कारण । बहु वारावें वचन ॥ध्रु.॥
 
सर्वस्वासि नाडी । ऐसी लाघवाची बेडी ॥२॥
 
तुका म्हणे दुरी । राखतां हे तों ची बरी ॥३॥
 
३५४
 
देव आड जाला । तो भोगिता मी उगला । अवघा निवारला । शीण शुभाअशुभाचा ॥१॥
 
जीवशिवाचें भातुकें । केलें क्रीडाया कौतुकें । कैचीं येथें लोकें । हा आभास अनित्य ॥ध्रु.॥
 
विष्णुमय खरें जग । येथें लागतसे लाग । वांटिले विभाग । वर्णधर्म हा खेळ तयाचा ॥२॥
 
अवघी एकाची च वीण । तेथें कैचें भिन्नाभिन्न । वेदपुरुष नारायण । तेणें केला निवाडा ॥३॥
 
प्रसादाचा रस । तुका लाधला सौरस । पायापाशीं वास । निकट नव्हे निराळा ॥४॥
 
मंबाजी गोसावी यांनीं स्वामीस पीडा केली - अभंग ॥५॥
 
३५५
 
न सोडीं न सोडीं न सोडीं । विठोबा चरण न सोडीं ॥१॥
 
भलतें जड पडो भारी । जीवावरी आगोज ॥ध्रु.॥
 
शतखंड देह शस्त्रधारी । करितां परी न भीयें ॥२॥
 
तुका म्हणे केली आधीं । दृढ बुद्धी सावध ॥३॥
 
३५६
 
बरवें बरवें केलें विठोबा बरवें । पाहोनि आंत क्षमा अंगी कांटीवरी मारविलें ॥१॥
 
शिव्या गाळी नीत नाहीं । बहु फार विटंबिलें ॥२॥
 
तुका म्हणे क्रोधा हातीं । सोडवूनि घेतलें रे ॥३॥
 
३५७
 
पावलों पावलों । देवा पावलों रे ॥१॥
 
बरवें संचित होतें तैसें जालें रें । आतां काय बोलों रे ॥२॥
 
सोज्ज्वळ कंटकवाटा भावें करूं गेलों रे । तुका म्हणे करूनि वेगळा केलों रे ॥३॥
 
३५८
 
कां होती कां होती । देवा एवढी फजीती ॥१॥
 
मुळीं वर्म नसतों चुकलों । तो मी ऐसें चित्तीं ॥ध्रु.॥
 
होणार होऊनि गेलें । मिथ्या आतां खंती रे ॥२॥
 
तुका म्हणे पुरे आतां । दुर्जनाची संगती रे ॥३॥
 
३५९
 
सोडवा सोडवा । सोडवा हो अनंता ॥१॥
 
तुजविण ऐसा । कोण दुजा प्राणदाता ॥ध्रु.॥
 
कोणा लाज नेणां ऐसें । आणिकां शरण आम्ही जातां ॥२॥
 
तुका म्हणे सखया । माझ्या रखुमाईच्या कांता ॥३॥
 
॥५॥
 
३६०
 
पुत्राची वार्ता । शुभ ऐके जेवीं माता ॥१॥
 
तैसें राहो माझें मन । गातां ऐकतां हरिगुण ॥ध्रु.॥
 
नादें लुब्ध जाला मृग । देह विसरला अंग ॥२॥
 
तुका म्हणे पाहे । कासवीचें पिलें माये ॥३॥
 
३६१
 
ध्यानी योगीराज बैसले कपाटीं । लागे पाठोवाटीं तयांचिया ॥१॥
 
तान भुक त्यांचें राखे शीत उष्ण । जाले उदासीन देहभाव ॥ध्रु.॥
 
कोण सखें तयां आणीक सोयरें । असे त्यां दुसरें हरीविण ॥२॥
 
कोण सुख त्यांच्या जीवासि आनंद । नाहीं राज्यमद घडी तयां ॥३॥
 
तुका म्हणे विष अमृता समान । कृपा नारायण करितां होय ॥४॥
 
३६२
 
न व्हावें तें जालें देखियेले पाय । आतां फिरूं काय मागें देवा ॥१॥
 
बहु दिस होतों करीत हे आस । तें आलें सायासें फळ आजि ॥ध्रु.॥
 
कोठवरि जिणें संसाराच्या आशा । उगवो हा फांसा येथूनियां ॥२॥
 
बुडालीं तयांचा मूळ ना मारग । लागे तो लाग सांडूनियां ॥३॥
 
पुढें उलंघितां दुःखाचे डोंगर । नाहीं अंतपार गर्भवासा ॥४॥
 
तुका म्हणे कास धरीन पीतांबरीं । तूं भवसागरीं तारूं देवा ॥५॥
 
३६३
 
वैकुंठा जावया तपाचे सायास । करणें जीवा नास न लगे कांहीं ॥१॥
 
तया पुंडलिकें केला उपकार । फेडावया भार पृथीवीचा ॥२॥
 
तुका म्हणे सोपी केली पायवाट । पंढरी वैकुंठ भूमीवरी ॥३॥
 
३६४
 
शोकें शोक वाढे । हिमतीचे धीर गाढे ॥१॥
 
येथें केले नव्हे काई । लंडीपण खोटें भाई ॥ध्रु.॥
 
करिती होया होय । परी नव्हे कोणी साह्य ॥२॥
 
तुका म्हणे घडी । साधिलिया एक थोडी ॥३॥
 
३६५
 
म्हणउनी खेळ मांडियेला ऐसा । नाहीं कोणी दिशा वर्जीयेली ॥१॥
 
माझिया गोतें हें वसलें सकळ । न देखिजे मूळ विटाळाचें ॥ध्रु.॥
 
करूनि ओळखी दिली एकसरें । न देखों दुसरें विषमासी ॥२॥
 
तुका म्हणे नाहीं काळापाशीं गोवा । स्थिति मति देवा वांचूनियां ॥३॥
 
३६६
 
वैष्णव तो जया । अवघी देवावरी माया ॥१॥
 
नाहीं आणीक प्रमाण । तन धन तृण जन ॥ध्रु.॥
 
पडतां जड भारी । नेमा न टळे निर्धारीं ॥२॥
 
तुका म्हणे याती । हो का तयाची भलती ॥३॥
 
३६७
 
करोत तपादि साधनें । कोणी साधो गोरांजनें ॥१॥
 
आम्ही न वजों तया वाटा । नाचूं पंढरीचोहटां ॥ध्रु.॥
 
पावोत आत्मिस्थति । कोणी म्हणोत उत्तम मुक्ति ॥२॥
 
तुका म्हणे छंद । आम्हां हरिच्या दासां निंद्य ॥३॥
 
॥ स्वामीस सद्गुरूची कृपा जाली ॥ - अभंग ४
 
३६८
 
सद्ग‍ुरायें कृपा मज केली । परी नाहीं घडली सेवा कांहीं ॥१॥
 
सांपडविलें वाटे जातां गंगास्नाना । मस्तकीं तो जाणा ठेविला कर ॥ध्रु.॥
 
भोजना मागती तूप पावशेर । पडिला विसर स्वप्नामाजी ॥२॥
 
कांहीं कळहे उपजला अंतराय । म्हणोनियां काय त्वरा जाली ॥३॥
 
राघवचैतन्य कैशवचैतन्य । सांगितली खुण मळिकेची ॥४॥
 
बाबाजी आपलें सांगितलें नाम । मंत्र दिला राम कृष्ण हरि ॥५॥
 
माघाशुद्ध दशमी पाहुनि गुरुवार । केला अंगीकार तुका म्हणे ॥६॥
 
३६९
 
माझिये मनींचा जाणोनियां भाव । तो करी उपाव गुरुराजा ॥१॥
 
आवडीचा मंत्र सांगितला सोपा । जेणें गुंपा कांहीं कोठें ॥ध्रु.॥
 
जाती पुढें एक उतरले पार । हा भवसागर साधुसंत ॥२॥
 
जाणत्या नेणत्या ज्या जैसी आवडी । उतार सांगडी तापे पेटीं ॥३॥
 
तुका म्हणे मज दावियेला तारू । कृपेचा सागरु पांडुरंग ॥४॥
 
३७०
 
घालुनियां भार राहिलों निश्चितीं । निरविलें संतीं विठोबासि ॥१॥
 
लावूनियां हातें कुरवाळिला माथा । सांगितलें चिंता न करावी ॥ध्रु.॥
 
कटीं कर सम चरण साजिरे । राहिला भीवरें तीरीं उभा ॥२॥
 
खुंटले सायास अणिकि या जीवा । धरिले केशवा पाय तुझे ॥३॥
 
तुज वाटे आतां तें करीं अनंता । तुका म्हणे संता लाज माझी ॥४॥
 
३७१
 
माझिये मनींचा जाणा हा निर्धार । जिवासि उदार जालों आतां ॥१॥
 
तुजविण दुजें न धरीं आणिका । भय लज्जा शंका टाकियेली ॥ध्रु.॥
 
ठायींचा संबंध तुज मज होता । विशेष अनंता केला संतीं ॥२॥
 
जीवभाव तुझ्या ठेवियेला पायीं । हें चि आतां नाही लाज तुम्हां ॥३॥
 
तुका म्हणे संतीं घातला हावाला । न सोडीं विठ्ठला पाय आतां ॥४॥
 
॥४॥
 
३७२
 
देव सखा जरी । जग अवघें कृपा करी ॥१॥
 
ऐसा असोनि अनुभव । कासाविस होती जीव ॥ध्रु.॥
 
देवाची जतन । तया बाधूं न शके अग्न ॥२॥
 
तुका म्हणे हरी । प्रर्‍हादासि यत्न करी ॥३॥
 
३७३
 
भले भणवितां संतांचे सेवक । आइत्याची भीक सुखरूप ॥१॥
 
ठसावितां बहु लागती सायास । चुकल्या घडे नास अल्प वर्म ॥ध्रु.॥
 
पाकसिद्धी लागे संचित आइतें । घडतां सोई तें तेव्हां गोड ॥२॥
 
तुका म्हणे बरे सांगतां चि गोष्टी । रणभूमि दृष्टी न पडे तों ॥३॥
 
३७४
 
संतसमागम एखादिया परी । राहावें त्याचे द्वारीं श्वानयाती ॥१॥
 
तेथें रामनाम होईल श्रवण । घडेल भोजन उच्छिष्टाचें ॥ध्रु.॥
 
कामारी बटीक सेवेचे सेवक । दीनपण रंक तेथें भलें ॥२॥
 
तुका म्हणे सर्व सुख त्या संगती । घडेल पंगती संतांचिया ॥३॥
 
३७५
 
एकली राणागोविंदा सवें । गेलें ठावें तें जालें ॥१॥
 
मज न म्हणा न म्हणा शिंदळी । नाहीं विषम जवळीं आतळलें ॥ध्रु.॥
 
नव्हती देखिली म्यां वाट । म्हणोनि हा धीट संग केला ॥२॥
 
भेणें मिठी दिधली गळां । सेजे जवळ दडालें ॥३॥
 
सलगी धरी पयोधर । साहाती करमुर सवें ॥४॥
 
आहेव मी गर्भीणपणें । हें सांगणें कां लागे ॥५॥
 
तुका म्हणे सेवटा नेलें । संपादिलें उभयतां ॥६॥
 
३७६
 
होतें बहुत हें दिवस मानसीं । आजि नवस हे फळले नवसीं ।
 
व्हावी भेटी ते जाली गोविंदासीं । आतां सेवा करीन निश्चयेसीं वो ॥१॥
 
स्थिर स्थिर मज चि साहे करा । बहु कष्ट सोसिल्या येरझारा ।
 
येथें आड मज न साहावे वारा । देऊनि कपाट आलें तें दुसरें वारा वो ॥ध्रु.॥
 
मूळ सत्ता हे सायासाची जोडी । नेदी वेगळें होऊं एकी घडी ।
 
नाहीं लौकिक स्मरला आवडी । आता येणें काळें या वो लोभें वेडी वो ॥२॥
 
उदयीं उदय साधिला अवकाश । निश्चिंतीनें निश्चिंती सावकाश ।
 
धरिये गोडी बहुत आला रस । तुका म्हणे हा मागुता न ये दिवस वो ॥३॥
 
३७७
 
स्वयें सुखाचे जाले अनुभव । एक एकीपाशीं सांगतील भाव ।
 
अवघ्यां अवघा हा कैसा नवलाव । सर्वसाक्ष तेथें चि त्याचा जीव वो ॥१॥
 
आपआपणाशीं करिती नवल । परि वादावाद न संडिती बोल ।
 
एका मेघःशामें जलधर वोल । रसीं उतावळि हृदय सखोल वो ॥ध्रु.॥
 
एक विषय तो सकळांचा हरि । त्याच्या आवडीनें आवडी इतरीं ।
 
अंध बहिर हे प्रेत लोकां चारी । त्यांची कीर्ति गाइली पुराणांतरी वो ॥२॥
 
स्तुति पराविया मुखें रुचिकर । प्रीतिपात्राच्या गौरवीं आदर ।
 
परस्परें हे सादरा सादर । योग सज्जनाच्या सुखा नाहीं पार वो ॥३॥
 
भक्तिवल्लभ न तुटे चराचरीं । आप्त अनाप्त हे ऐशी ठेवी उरी ।
 
दुरी जवळी संचिता ऐसें धरी । रंगा रंगा ऐसें होणें लागे हरि वो ॥४॥
 
तुका लाधला हें उच्छिष्ट भोजन । आला बाहेरी प्रेमें वोसंडून ।
 
पडिलें कानीं त्या जीवाचें जतन । धरियेले एकाभावें हृदयीं चरण वो ॥५॥
 
३७८
 
आजि का वो तूं दिससी दुश्चिती । म्हणी एका मन लगे तुझ्या चित्तीं ।
 
दिलें ठेवूं तें विसरसी हातीं । नेणों काय बैसला हरि चित्तीं वो ॥१॥
 
सर सर परती जालीस आतां भांड । कैसें दाखविसी जगासी या तोंड ।
 
व्याली माय ते लाजविली रांड । नाहीं थार दो ठायीं जाला खंड वो ॥धृ ॥
 
होतें तैसें तें उमटलें वरी । बाह्य संपादणी अंतरींची चोरी ।
 
नाहीं मर्यादा निःसंग बावरी । मन हें गोविंदीं देह काम करी वो ॥२॥
 
नाहीं करीत उत्तर कोणासवें । पराधीन भोजन दिलें खावें ।
 
नाहीं अचळ सावरावा ठावे । देखों उदासीन तुज देहभावें वो ॥३॥
 
कोठें नेणों हा फावला एकांत । सदा किलकिल भोंवतीं बहुत ।
 
दोघे एकवाटा बोलावया मात । नाहीं लाज धरिली दिला हात वो ॥४॥
 
करी कवतुक खेळ खेळे कान्हा । दावी लाघव भांडवी सासासुना ।
 
परा भक्ति हे शुद्ध तुम्ही जाणा । तुका म्हणें ऐसें कळों यावें जना वो ॥५॥
 
३७९
 
भरिला उलंडूनि रिता करी घट । मीस पाणियाचें गोविंदाची चट ।
 
चाले झडझडां उसंतूनि वाट । पाहे पाळतूनि उभा तो चि नीट वो ॥१॥
 
चाळा लावियेले गोप गोपीनाथें । जाणे आवडीचें रूप जेथें तेथें ।
 
दावी बहुतांच्या बहुवेषपंथें । गुणातीतें खेळ मांडियेला येथें वो ॥ध्रु.॥
 
मनीं आवडे तें करावें उत्तर । कांहीं निमित्ताचा पाहोनि आधार ।
 
उगा राहे कां मारिसी कंकर । मात वाढविसी उत्तरा उत्तर वो ॥२॥
 
धरिली खोडी दे टाकोनियां मागें । न ये विनोद हा कामा मशीं संगें ।
 
मिठी घालीन या जीवाचिया त्यागें । नाहीं ठाउकी पडिलीं तुझीं सोंगें रें ॥३॥
 
सुख अंतरींचें बाहय ठसठसी । म्हणे विनोद हा काय सोंग यासी ।
 
तुज मज काय सोयरीक ऐसी । नंदानंदन या थोरपणें जासी रे ॥४॥
 
करी कारण तें कळों नेदी कोणा । सुख अंतरींचे बाह्य रंग जाना ।
 
मन मिनलें रे तुका म्हणे मना । भोग अंतरींचा पावे नारायणा वो ॥५॥
 
३८०
 
आजि नवल मी आलें येणे राणें । भेटी अवचिती नंदाचिया कान्हें ।
 
गोवी सांगती वो सकळ ही जन । होतें संचित आणियेलें तेणें वो ॥१॥
 
गेलें होउनि न चले आतां कांहीं । साद घालितां जवळी दुजें नाहीं ।
 
अंगीं जडला मग उरलें तें काई । आतां राखतां गुमान भलें बाई वो ॥ध्रु.॥
 
बहुत कामें मज नाहीं आराणूक । एक सारितां तों पुढें उभें एक ।
 
आजि मी टाकोनि आलें सकळिक । तंव रचिलें आणिक कवतुक वो ॥२॥
 
चिंता करितां हरिली नारायणें । अंगसंगें मिनतां दोघेजणें ।
 
सुखें निर्भर जालियें त्याच्या गुणें । तुका म्हणे खुंटलें येणें जाणें वो ॥३॥
 
३८१
 
मैं भुली घरजानी बाट । गोरस बेचन आयें हाट ॥१॥
 
कान्हा रे मनमोहन लाल । सब ही बिसरूं देखें गोपाल ॥ध्रु.॥
 
काहां पग डारूं देख आनेरा । देखें तों सब वोहिन घेरा ॥२॥
 
हुं तों थकित भैर तुका । भागा रे सब मनका धोका ॥३॥
 
३८२
 
हरिबिन रहियां न जाये जिहिरा । कबकी थाडी देखें राहा ॥१॥
 
क्या मेरे लाल कवन चुकी भई । क्या मोहिपासिती बेर लगाई ॥ध्रु.॥
 
कोई सखी हरी जावे बुलावन । बार हि डारूं उसपर तन ॥२॥
 
तुका प्रभु कब देखें पाऊं । पासीं आऊं फेर न जाऊं ॥३॥
 
३८३
 
भलो नंदाजीको डिकरो । लाज राखीलीन हमारो ॥१॥
 
आगळ आवो देवजी कान्हा । मैं घरछोडी आहे म्हांना ॥ध्रु.॥
 
उन्हसुं कळना वेतो भला । खसम अहंकार दादुला ॥२॥
 
तुका प्रभु परवली हरी । छपी आहे हुं जगाथी न्यारी ॥३॥
 
३८४
 
नका कांहीं उपचार माझ्या शरीरा । करूं न साहती बहु होतो उबारा ।
 
मनोजन्य व्यथा वेध जाला अंतरा । लवकरी आणा नंदाचिया कुमरा ॥१॥
 
सखिया वेशिया तुम्ही प्राणवल्लभा । निवेदिला भाव आर्तभूत या लोभा ।
 
उमटली अंगीं वो सांवळी प्रभा । साच हे अवस्था कळे मज माझ्या क्षोभा ॥ध्रु.॥
 
नये कळों नेदावी हे दुजियासि मात । घडावा तयासि उत्कंठा एकांत ।
 
एकाएकीं साक्षी येथें आपुलें चित्त । कोण्या काळें होइल नेणों भाग्य उदित वो ॥२॥
 
स्वाद सीण देहभान निद्रा खंडन । पाहिले तटस्थ उन्मळित लोचन ।
 
अवघें वोसाऊन उरले ते चरण । तुका म्हणे दर्शनापें आलें जीवन ॥३॥
 
३८५
 
पडिली भुली धांवतें सैराट । छंद गोविंदाचा चोजवितें वाट ।
 
मागें सांडोनि सकळ बोभाट । वंदीं पदांबुजें ठेवुनि ललाट वो ॥१॥
 
कोणी सांगा या गोविंदाची शुद्धी । होतें वहिलें लपाला आतां खांदीं ।
 
कोठें आड आली हे देहबुद्धी । धांवा आळवीं करुणा कृपानिधी वो ॥ध्रु.॥
 
मागें बहुतांचा अंतरला संग । मुळें जयाचिया तेणें केला त्याग ।
 
पहिलें पाहातां तें हरपलें अंग । खुंटली वाट नाहींसें जालें जग वो ॥२॥
 
शोकें वियोग घडला सकळांचा । गेल्या शरण हा अन्याय आमुचा ।
 
केला उच्चार रे घडल्या दोषांचा । जाला प्रगट स्वामी तुकयाचा वो ॥३॥
 
३८६
 
काय उणें कां करिशील चोरी । किती सांगों तुज नाइकसी हरी ।
 
परपरता तूं पळोनि जासी दुरी । अनावर या लौकिका बाहेरी वो ॥१॥
 
माया करुणा हे करिते बहुत । किती सोसूं या जनांचे आघात ।
 
न पुरे अवसरु हें चि नित्यानित्य । तूं चि सोडवीं करूनि स्थिर चित्त ॥ध्रु.॥
 
बहुत कामें मी गुंतलियें घरीं । जासी डोळा तूं चुकावूनि हरी ।
 
करितां लाग न येसी च पळभरी । नाहीं सायासाची उरों दिली उरी वो ॥२॥
 
तुज म्हणीयें मी न संगें अनंता । नको जाऊं या डोळियां परता ।
 
न लगे जोडी हे तुजविण आतां । तुकयास्वामी कान्होबा गुणभरिता वो ॥३॥
 
३८७
 
घाली कवाड टळली वाड राती । कामें व्यापिलीं कां पडिली दुश्चित्ती ।
 
कोणे लागला गे सदैवेचे हातीं । आजि शून्य शेजे नाहीं दिसे पती वो ॥१॥
 
बोले दूतिकेशीं राधा हें वचन । मशीं लाघव दाखवी नारायण ।
 
म्हणे कोमळ परी बहु गे निर्गुण । याशीं न बोलें कळला मज पूर्ण वो ॥ध्रु.॥
 
धाडिलें गरुडा आणिलें हनुमंता । तैं पाचारिलें होउनि ये वो सीता ।
 
लाजिनली रूप न ये पालटितां । जाला भीमकी आपण राम सीता वो ॥२॥
 
सत्यभामा दान करी नारदासी । तैं कळला वो मज हृषीकेशी ।
 
तुळे घालितां न ये कनक वो रासी । सम तुके एक पान तुळसी वो ॥३॥
 
मज भुली पडली कैशापरी । आम्हां भोगूनि म्हणे मी ब्रम्हचारी ।
 
दिली वाट यमुने मायें खरी । तुम्हां आम्हां न कळे अद्यापवरी वो ॥४॥
 
जाणे जीवींचें सकळ नारायण । असे व्यापूनि तो न दिसे लपून ।
 
राधा संबोखिली प्रीती आलिंगून । तुका म्हणे येथें भाव चि कारण वो ॥५॥
 
३८८
 
मिळोनि गौळणी देती यशोदे गार्‍हाणीं । दहिं दुध तुप लोणीं शिंकां नुरे कांहीं ।
 
मेळवुनी पोरें तेथें रिघे एकसरें । वेगीं आणोनी सामोरें तेथें लोणी खाय ॥१॥
 
हरि सोंकला वो हरि सोंकला वो । सोंकला तो वारीं तुज लाज नाहीं तरी ।
 
आम्हां सांपडतां उरी तुज मज नाहीं ॥ध्रु.॥
 
तुज वाटतसे कोड यासि लागतसे गोड । काय हासतेसी वेड तुज लागलें वो ।
 
आम्ही जाऊं तुजवरी पोरें चाळविल्या पोरी । काय सांगों भांडखोरी लाज वाटे आम्हां ॥२॥
 
मुख मळिण वदन उभा हाडतिये घोणे । तंव दसवंती म्हणे आणा शीक लावूं ।
 
थोर आणिला कांटाळा घरीं दारीं लोकपाळां । डेरा रिघोनी गुसळा तेथें लोणी खाय ॥३॥
 
मिळोनि सकळा दावें लावूनियां गळां । कैशा बांधिती उखळा येथें राहे उगा ।
 
बरा सांपडलासी हरी आजिच्यानें करिसिल चोरी । डोळे घालुनियां येरी येरीकडे हांसे ॥४॥
 
फांकल्या सकळा उपडूनियां उखळा । मोडी वृक्ष विमळार्जुन दोन्ही ।
 
उठिला गजर दसवंती नव्हे धीर । धांवे तुकयाचा दातार आळंगिला वेगीं ॥५॥
 
३८९
 
गोरस घेउनी सातें निघाल्या गौळणी । तंव ती कृष्णाची करणी काय करी तेथें ।
 
जाला पानसरा मिठी घातली पदरा । आधीं दान माझें सारा मग चाला पंथें ॥१॥
 
सर जाऊं दे परता । मुळीं भेटलासी आतां । नाट लागलें संचिता । खेपा खुंटलिया ॥ध्रु.॥
 
आसुडी पदरा धरी आणीक दुसरा । येरी झोंबतील करा काय वेडा होसी ।
 
आलों गेलों बहु वेळां नेणों गोरा कीं सांवळा । सर परता गोवळा काय बोलतोसी ॥२॥
 
आम्ही येथें अधिकारी मागें केली तुम्ही चोरी । आतां कळलियावरी मागें केलें त्याचें ।
 
बोलिल्या हांसुनी आम्ही सासुरवासिनी । कां रे झोंबसी दुरूनी करी मात कांहीं ॥३॥
 
वांयां परनारी कैशा धरिसी पदरीं । तयां कळलिया उरी तुज मज नाहीं ।
 
जडला जिव्हारीं फांकों नेदी तया नारी । जेथें वर्म तें धरी जाऊं पाहे तियेचें ॥४॥
 
तया हाती सांपडल्या हाटीं पाटीं चुकाविल्या । कृष्णमळिणीं मिळाल्या त्याही न फिरती ।
 
तुका म्हणे खंती वांयां न धरावी चित्तीं । होतें तुमच्या संचितीं वोडवलें आजि ॥५॥
 
३९०
 
हरी तुझी कांति रे सांवळी । मी रे गोरी चांपेकळी । तुझ्या दर्शनें होईन काळी । मग हें वाळी जन मज ॥१॥
 
उगला राहें न करीं चाळा । तुज किती सांगों रे गोवळा । तुझा खडबड कांबळा । अरे नंदबाळा आलगटा ॥ध्रु.॥
 
तुझिये अंगीं घुरट घाणी । बहु खासी दुध तुप लोणी । घरिचें बाहेरिल आणोनी । मी रे चांदणी सकुमार ॥२॥
 
मज ते हांसतील जन । धिःकारिती मज देखोन । अंगीं तुझें देखोनि लक्षण । मग विटंबणा होइल रे ॥३॥
 
तुज लाज भय शंका नाहीं । मज तंव सज्जन पिशुन व्याही । आणीक मात बोलूं काहीं । मसी भीड नाहीं तुज माझी ॥४॥
 
वचन मोडी नेदी हात । कळलें न साहे ची मात । तुकयास्वामी गोपीनाथ । जीवन्मुक्त करूनि भोगी ॥५॥
 
३९१
 
सात पांच गौळणी आलिया मिळोनी यशोदे गार्‍हाणें देती कैसें ।
 
काय व्यालीस पोर चोरटें सिरजोर जनावेगळें ची कैसें।
 
दहिं दुध लोणी शिंकां नुरे चि कांहीं कवाड जैशाचें तैसें ।
 
चाळवूनि नाशिली कन्याकुमरें आमुच्या सुनांसि लाविलें पिसें गे बाइये ॥१॥
 
आझुनि तरी यासि सांगें बरव्या परी नाहीं तरी नाहीं उरी जीवेसाटी ।
 
मिळोनि सकळै जणी करूं वाखा सखीं तुज मज होईल तुटी गे बाइये ॥ध्रु.॥
 
नेणे आपपर लौकिक वेव्हार भलते ठायीं भलतें करी ।
 
पाळतुनि घरीं आम्ही नसतां तेथें आपण संचार करी ।
 
सोगया चुंबन देतो आलिंगन लोळे मेजाबाजावरी ।
 
शिंकीं कडा फोडी गोरसाचे डेरे धरितां न सांपडे करीं गे बाइये ॥२॥
 
आतां याची चाड नाहीं आम्हां भीड सांपतां कोड पुरवूं मनिचें ।
 
सोसिलें बहु दिस नव्हता केला निस म्हणुनि एकुलतें तुमचें ।
 
चरण खांबीं जीवें बांधैन सरिसा जवें न चले कांहीं याचें ।
 
अर्थ प्राण देतां न सोडी सर्वथा भलतें हो या जिवाचें गे बाइये ॥३॥
 
घेउनी जननी हातीं चक्रपाणी देतिसे गौळणी वेळोवेळां ।
 
निष्ठ‍ वाद झणीं बोलाल सकळा क्षोभ जाइल माझ्या बाळा ।
 
जेथें लागे हात वाढतें नवनीत अमृताच्या कल्लोळा ।
 
देखोनि तुकयास्वामी देश देहभाव विसरल्या सकळा गे बाइये ॥४॥
 
३९२
 
विरहतापें फुंदे छंद करिते जाती । हा गे तो गे सावधान सवें चि दुश्चिती ।
 
न सांभाळुनि अंग लोटी पाहे भोंवतीं । वेगळी च पडों पाहे कुळाहुनिया ती ॥१॥
 
खुंटलीसी जाली येथें अवघियांची गती । आपुलीं परावीं कोण नेणें भोंवती ।
 
त्यांचीं नांवें बोभे अहो अहो श्रीपती । नवलाव हा येरां वाटोनियां हांसती ॥ध्रु.॥
 
बाहेरी च धांवे रानां न धरी च घर । न कळे बंधना जाला तेणें संचार ।
 
विसरूनि गेली सासुरें की माहेर । एका अवलोकी एका पडिला विसर ॥२॥
 
तुका म्हणे तुम्ही अवघ्या राहा निश्चळा । न ये आतां येऊं येथें सर्वथा बळा ।
 
त्याचा त्याच्या मुखें अवघाची निर्वाळा । बहुतां मतें येथें तर्कवाद निराळा ॥३॥
 
३९३
 
ये रे कृष्णा खुणाविती खेळों भातुकें । मिळालिया बाळा एके ठायीं कवतुकें ।
 
कळों नेदी माया त्याचें त्यास ठाउकें । खेळतोंसें दावी लक्षलक्षापें मुकें ॥१॥
 
अखंडित चटे त्यांनीं लावियेला कान्हा । आवडे तया त्या वाहाती संकल्प मना ।
 
काया वाचा मनें रूपीं गुंतल्या वासना । एकांताचें सुख जाती घेवोनियां राणा ॥ध्रु.॥
 
अवघियांचा जाणें जाला मेळासा हरी । मिळोनियां जावें तेथें तया भीतरी ।
 
कळों नेदी घरिच्या करी गोवूनी चोरी । हातोहातीं नेती परपरत्या दुरी ॥२॥
 
आनंदें निर्भर आपणाशीं आपण । क्रीडतील बाळा त्यजिलें पारिखें जन ।
 
एकाएकीं तेथें नाहीं दुसरें भिन्न । तुका म्हणे एका नारायणा वांचून ॥३॥
 
३९४
 
खेळतां मुरारी जाय सरोवरा तिरीं । तंव नग्न चि या नारी तेथें देखियेल्या ।
 
मांडिले विंदान ख्याल सुखाचें संधान । अंग लपवूनी मान पिलंगत चाले ॥१॥
 
ख्याल मांडिला रे ख्याल मांडिला रे । पायां पडतां रे न सोडी नेदी साउलां रे ॥ध्रु.॥
 
साड्या साउलीं पातळें गोंडे कसणिया चोळ्या । बुंथी घेउनी सकळा कळंबावरी पळे।
 
खांदी धरूनियां करीं दृष्टी घालोनि सामोरी । बैसे पाला वोढी वरी खदखदां हांसे ॥२॥
 
आनंदें कल्लोळ बाळा खेळती सकळ देती उलटिया चपळ । एकी एकीहूनि म्हैस वेल सुर काडी ।
 
एकी उगविती कोडीं । नाना परीच्या निकडी खेळ मांडियेला ॥३॥
 
एकी आलिया बाहेरी पाहे लुगडें तंव नारी । म्हणे नाहीं नेलें चोरी काय जाणों केव्हां ।
 
केला सकळी हाकारा तंव आलिया बाहेरा । आतां म्हणतील घरां जावें कैशा परी ॥४॥
 
तंव हांसे वनमाळी वरी पाहोनी सकळी । लाजे रिघालिया जळीं मागें पुढें हात ।
 
लाज राखावी गोपाळा आम्हांजणींची सकळां । काय मागसी ये वेळा देऊं गुळवाटी ॥५॥
 
जोडोनियां कर या गे सकळी समोर । वांयां न बोलावें फार बडबड कांहीं ।
 
भातुकें भूषण नाहीं चाड नेघें धन । करा एक चित्त मन या गे मजपाशीं ॥६॥
 
एक एकीकडे पाहे लाज सांडूनियां राहे । म्हणे चला आतां सये जाऊं तयापाशीं ।
 
जोडोनियां हात कैशा राहिल्या निवांत । तुका म्हणे केली मात लाज राखिली तयांची ॥७॥
 
३९५
 
धरिला पालव न सोडी माझा येणें । कांहीं करितां या नंदाचिया कान्हें ।
 
एकली न येतें मी ऐसें काय जाणें । कोठें भरलें अवघड या राणें रे ॥१॥
 
सोडी पालव जाऊ दे मज हरी । वेळ लागला रे कोपतील घरीं ।
 
सासू दारुण सासरा आहे भारी । तुज मज सांगतां नाहीं उरी रे ॥ध्रु.॥
 
सखिया वेशिया होतिया । तुज फावलें रे फांकतां तयांसी ।
 
होतें अंतर तर सांपडतें कैसी । एकाएकीं अंगीं जडलासी रे ॥२॥
 
कैसी भागली हे करितां उत्तर । शक्ति मावळल्या आसुडितां कर ।
 
स्वामी तुकयाचा भोगिया चतुर । भोग भोगी त्यांचा राखे लोकाचार वो ॥३॥
 
३९६
 
गाई गोपाळ यमुनेचे तटीं । येती पाणिया मिळोनि जगजेटी ।
 
चेंडू चौगुणा खेळती वाळवंटीं । चला चला म्हणती पाहूं दृष्टी वो ॥१॥
 
ऐशा गोपिका त्या कामातुरा नारी । चित्त विव्हळ देखावया हरी ।
 
मिस पाणियाचें करितील घरीं । बारा सोळा मिळोनि परस्परीं वो ॥ध्रु.॥
 
चिरें चोळिया त्या धुतां विसरती । ऊर्ध्व लक्ष लागलें कृष्णमूर्ती ।
 
कोणा नाठवे कोण कुळ याती । जालीं ताटस्त सकळ नेत्रपातीं वो ॥२॥
 
दंतधावनाचा मुखामाजी हात । वाद्यें वाजती नाइके जनमात ।
 
करी श्रवण कृष्णवेणुगीत । स्वामी तुकयाचा पुरवील मनोरथ वो ॥३॥
 
३९७
 
कोठें मी तुझा धरूं गेलें संग । लावियेलें जग माझ्या पाठीं ॥१॥
 
सर सर रे परता अवगुणाच्या गोवळा । नको लावूं चाळा खोटा येथें ॥ध्रु.॥
 
रूपाच्या लावण्यें नेली चित्तवृत्ती । न देखें भोंवतीं मी ते माझी ॥२॥
 
तुकयाचा स्वामी माझे जीवीं च बैसला । बोलीं च अबोला करूनियां ॥३॥
 
३९८
 
गोड लागे परी सांगतां चि न ये । बैसे मिठी सये आवडीची ॥१॥
 
वेधलें वो येणें श्रीरंगरंगें । मीमाजी अंगें हारपलीं ॥ध्रु.॥
 
परते चि ना दृष्टी बैसली ते ठायीं । विसावोनि पायीं ठेलें मन ॥२॥
 
तुकयाच्या स्वामीसवें जाली भेटी । तेव्हां जाली तुटी मागिल्यांची ॥३॥
 
३९९
 
पाहावया माजी नभा । दिसे शोभा चांगली ॥१॥
 
बैसला तो माझे मनीं । नका कोणी लाजवूं ॥ध्रु.॥
 
जीवा आवडे जीवाहूनि । नव्हे क्षण वेगळा ॥२॥
 
जालें विश्वंभरा ऐसी । तुकया दासी स्वामीची ॥३॥
 
४००
 
कोणी एकी भुलली नारी । विकितां गोरस म्हणे घ्या हरी ॥१॥
 
देखिला डोळां बैसला मनीं । तो वदनीं उच्चारी ॥ध्रु.॥
 
आपुलियाचा विसर भोळा । गोविंद कळा कौतुकें ॥२॥
 
तुका म्हणे हांसे जन । नाहीं कान ते ठायीं ॥३॥
 

४०१
 
करूनी आइत सत्यभामा मंदिरीं रे । वाट पाहे टळोनि गेली रात्री रे ।
 
न येचि देव येतील कामलहरी रे । पडिली दुश्चिती तंव तो कवाड टिमकारी रे ॥१॥
 
सर गा परता कळला तुझा भाव रे । कार्या पुरतें हें दाविसी लाघव रे ।
 
बोलतोसी तें अवघी तुझी माव रे । जाणोनि आलासी उजडता समयो रे ॥ध्रु.॥
 
मीच वेडी तुजला बोल नाहीं रे । दानावेळे विटंबणा जाली काय रे ।
 
मागुती रुद्रासि भेटी दिली तई रे । विश्वास तो तुझ्या बोला आझुनि तरी रे ॥२॥
 
भ्रम होता तो अवघा कळों आला रे । मानवत होतें मी भला भला रे ।
 
नष्टा क्रिया नाहीं मां तुझ्या बोला रे । तुकयाबंधु स्वामी कानडया कौसाल्या रे ॥३॥
 
४०२
 
तंव तो हरि म्हणे वो निजांगने वो । लाइ नीच कां देसील डोहणे वो ।
 
मजपें दुजें आलें तें देव जाणे वो । शब्द काय हे बोलसी ते उणे वो ॥१॥
 
पाहा मनीं विचारुनी आधि वो । सांडूनि देई भ्रांति करीं स्थिर बुद्धि वो ।
 
तंट केलें हें माझें तुझें उपाधीं वो । उघडी डोळे आझुनि तरी धरीं शुद्धि वो ॥ध्रु.॥
 
कोठें तरी दुनियांत वर्तलें वो । स्त्रियांनीं भ्रतारा दानां दिलें वो ।
 
कैसा भला मी नव्हे तें सोसिलें वो । रुसतेसी तूं उफराटें नवल जालें वो ॥२॥
 
 
काय सांग म्यां दैन्य केली कैसी वो । तुझ्या गर्वें आणविलें हनुमंतासि वो ।
 
कष्टी केलें मज गरुडा भीमकीसि वो । तुकयाबंधु म्हणे खरें खोटें नव्हे यासि वो ॥३॥
 
४०३
 
तंव ते म्हणे ऐका हृषीकेशी वो । नवाजिलें तुम्ही म्हणां आपणांसि वो ।
 
तरी कां वंचनुक सुमनासि वो । नट नाट्य बरें संपादूं जाणतोसि वो ॥१॥
 
सर हो परता परता हो आतां हरी । म्हणे सत्राजिताची कुमरी ।
 
जाणतें मी या शब्दाच्या कुसरी । ऐसें च करून ठकविलें आजिवरी ॥ध्रु.॥
 
भावें गेलें म्हुण न व्हावा वियोग । मनिचे आर्त जन्मांतरीं व्हावा संग ।
 
तों तों केलें हें पाठमोरें जग । ऐसें काय जाणें हे तुझे रंग ॥२॥
 
काय करूं या नागविलें कामें । लागलें तयास्तव इतुकें सोसावें ।
 
नाहीं तरी कां नव्हती ठावीं वर्में । परद्वारीं ऐसा हाकलिती प्रसिद्ध नांवें ॥३॥
 
काय किती सांगावे तुझे गुण । न फुटे वाणी निष्ठ‍ ऐसा निर्गुण ।
 
आप पर न म्हणसी माय बहीण । सासूसुनास लावुनि पाहासी भांडण ॥४॥
 
इतुकियावरी म्हणे वैकुंठिंचा राणा । होऊन गेलें तें नये आणूं मना ।
 
आतां न करीं तैसें करी क्रिया आणा । भक्तवत्सल म्हणे तुकयाबंधु कान्हा ॥५॥
 
४०४
 
कान्हो एकली रे एकली रे । तुजसवें चुकलें रे । भय वाटे वनीं मज अबळा धाकली रे ॥१॥
 
निघतां घरीं आई बा वारी । तुजसवें कां आलियें हरी ॥ध्रु.॥
 
लोक वाटा सांगती खोटा । परी मी चटा लागलियें ॥२॥
 
पिकल्या बोरी जालें सामोरी । काय जाणें कोठें राहिला हरी ॥३॥
 
आड खुंट जालिया जाळी । काय जाणों कान्हें मांडिली रळी ॥४॥
 
 
तुका म्हणे जाऊं आलिया वाटा । पाहों हरी पायीं न मोडे कांटा ॥५॥
 
४०५
 
क्याला मज आयो वारितेसी घरा । खेळतों सोकरा नंदाचा मी ॥१॥
 
बहु दिसीं जाली यासीं मज भेटी । आतां वाटे तुटी न परावी ॥ध्रु.॥
 
कोवळें बोलतो मना आवरतें । डोळियाचें पातें ढापवेना ॥२॥
 
आजि सकळांसी आलें चोलुनियां । कां गो पाठी वांयां पुलविली ॥३॥
 
तुमचें तें काय खोळंबलें काज । बल्या कां गो मज कोंडा घरीं ॥४॥
 
तुकयाचा धनी गोकुळनायक । सरा कांहीं एक बोलतों मी ॥५॥
 
४०६
 
आता न यें मागें । मी आलें याच्या रागें । काय माझें जगें । कोपोनियां करावें ॥१॥
 
कां गो कलित्यां कोल्हाल । तुम्ही भलत्या च सकल । वेचाल ते बोल । झुटे होती बोलिले ॥ध्रु.॥
 
याचे भेटी माझें मन । स्वरुपीं ठाकले लोचन । वेगळें तें क्षण आतां होऊं नावरे ॥२॥
 
काज काम नको जालें । बीजें नावरे बोलिलें । याचिया भेदिलें । कामबाणीं अंतर ॥३॥
 
या वेगळें होणें । आतां जळो तैसें जिणें । घेतलें तें मनें । आतां मागें न फिरे ॥४॥
 
आतां मोटी वार । माझी नका धरूं चार । तुकयाचा दातार । शेजे तो मी सुतलों ॥५॥
 
४०७
 
हरिरता चपळा नारी । लागवरी न रिघती ॥१॥
 
अवघ्या अंगें सर्वोत्तम । भोगी काम भोगता ॥ध्रु.॥
 
वाचा वाच्यत्वासि न ये । कोठें काय करावें ॥२॥
 
तुका म्हणे देवा ऐशा । देवपिशा उदारा ॥३॥
 
४०८
 
गौळणी आल्या वाज । म्हणती या गे राखों आज । सांपडवुनी माजघरांत धरुनी कोंडूं ।
 
उघडें कवाड उभ्या काळोशाचे आड । साता पांचा एक भीड मौनेंची ठेल्या ॥१॥
 
नित्य सोंकवला नेदी । सांगों चित्त बोला । आतां सांपडतां याला कोण सोडी जीवें ॥ध्रु.॥
 
जाणोनियां हरी त्याच घरा आला चोरी । गडियां ठेवुनी बाहेरी पूर्वद्वारें शिरे ।
 
त्यांच्या भयाभीत चाले पिलंगत भोंवतालें । पाहे तंव देखियेलें नवनीत पुढें ॥२॥
 
उतरोनि सिंकें । पाहे चाखोनियां निकें । गोड तें चि एका एकें । हातीं लांबवितो ।
 
 
जाणे राखती तयांसि । तेथें अधिक चि नासी । माग लावी हात पुसी । चोरी जाणावया ॥३॥
 
 
जाणोनियां नारी । मूळ वर्मद्वार धरी । माजे कोंडूनी भीतरी । घरांत धरीयेला ।
 
कां रे नागविसी । माझे मुळीं लागलासी । आणवीन तुजपासीं । मागें खादलें तें ॥४॥
 
दोही संदी बाहे । धरूनि नेती माते पाहे । काय नासी केली आहे । घरामाजी येणें ।
 
तुका म्हणे मुख । त्याचें वाढों नेदी दुःख । दसवंती कवतुक। करुनी रंजविल्या ॥३॥
 
४०९
 
आलियें धांवति धांवति भेट होइल म्हुण । तंव ते टळली वेळ वो माझा उरला सीण ॥१॥
 
आतां काय करूं सांग वो मज भेटेल कैसा । हरिलागीं प्राण फुटे वो थोरी लागली आशा ॥ध्रु.॥
 
लाविला उशीर बहुतीं बहु ओढिती ओढा । सांभाळितां सांग असांग दुःख पावल्यें पीडा ॥२॥
 
जळो आतां संसारु वो कई शेवट पुरे । तुकयाच्या स्वामी गोपाळालागीं जीव झुरे ॥३॥
 
४१०
 
आणीक काय थोडीं । परि तें फार खोटीं कुडीं ॥१॥
 
सदा मोकळीं च गुरें । होती फजीत तीं पोरें ॥ध्रु.॥
 
सदा घालिता हुंबरी । एक एकांचे न करी ॥२॥
 
तुका म्हणे घरीं माय । वेळोवेळां मारी ॥३॥
 
४११
 
बहुतांचे संगती । बहु पावलों फजिती ॥१॥
 
बरें केलें नंदबाळें । मागिलांचें तोंड काळें ॥ध्रु.॥
 
माझा करितील तंटा । लपती आलिया बोभाटा ॥२॥
 
तुका म्हणी काई । किती म्हणों बाप आई ॥३॥
 
४१२
 
गाईन ते लीळा चरित्र पवाडे । राखिले संवगडे सहित गाई ॥१॥
 
चोरिलें नवनीत बांधविला गळा । जे तुम्हीं गोपाळा छंद केले ॥ध्रु.॥
 
मोहिल्या गोपिका पांवयाच्या छंदें । केली ते गोविंदें क्रीडा गाऊं ॥२॥
 
मायबापा लाड दाखविलें कौतुक । तें या आणूं सुख अंतरासी ॥३॥
 
निर्दाळिले दुष्ट भक्तां प्रतिपाळी । ऐसा म्हणों बळी आमुचा स्वामी ॥४॥
 
तुका म्हणे सरसी असों येणें वोघें । लागोनि संबंधें सर्वकाळ ॥५॥
डांका - अभंग ८
 
४१३
 
चौक भरियेला आसनीं पाचारिली कुळस्वामिनी । वैकुंठवासिनि ये धांवोनी झडकरी ॥१॥
 
रंगा येई वो विठाई सांवळिये डोळसे । तुझें श्रीमुख साजिरें तें मी केधवां देखेन ॥ध्रु.॥
 
रजतमधुपारती । पंचप्राणांची आरती । अवघी सारोनी आइती । ये धांवती झडकरी ॥२॥
 
मन मारोनियां मेंढा । आशा मनसा तृष्णा सुटी । भक्तिभाव नैवेद्य ताटीं । भरोनि केला हाकारा ॥३॥
 
डांका अनुहात गजरे । येउनि अंगासी संचरे । आपुला घेउनी पुरस्कार । आरोग्य करीं तुकयासी ॥४॥
 
४१४
 
साच माझा देव्हारा । भाक ठेवा भाव खरा । त्रिगुणाचा फुलवरा । आणा विनति सांगतों ॥१॥
 
माझें दैवत हें रंगीं । नाचे वैष्णवांच्या संगीं । भरलें मग अंगीं । निवाड करी दोहींचा ॥ध्रु.॥
 
तुझें आहे तुजपासीं । परि तूं जागा चुकलासी । चिवडुनियां नासी । तुझ्या घरिच्यांनीं केली ॥२॥
 
आतां न पडे ठावें । वांचूनियां माझ्या देवें । अंधकार व्हावें । नासु ठाव शोधावा ॥३॥
 
आंधळ्यासी डोळे । देते पांगुळासी पाय । वांजा पुत्र फळे । नवस पुरविते विठाई ॥४॥
 
उगविलीं कोडीं । मागें कितेकांचीं बापुडीं । तुका म्हणे घडी । न लगे नवस द्या आधीं ॥५॥
 
४१५
 
विनति घातली अवधारीं । मज देई वो अभय करीं । पीडिलों खेचरीं । आणीक वारी नांवांची ॥१॥
 
रंगा येई वो एकला रंग वोडवला । हरिनाम उठिला गजर केला हाकारा ॥ध्रु.॥
 
देवांचे दैवते । तुज नमिलें आदिनाथे । ये वो कृपावंते । भोगा माझ्या धांवति ॥२॥
 
न लवीं आतां वेळ । आइत सारिली सकळ । तुका म्हणे कुळ । आमुचिये दैवते ॥३॥
 
४१६
 
माझा देव्हारा साचा । नाहीं आणीक कोणाचा । त्रिभुवनीं याचा । ठसा न लगे पुसावें ॥१॥
 
या रे लोटांगणीं । कांहीं करा विनवणी । करील झाडणी । भूत काढी संसार ॥ध्रु.॥
 
पडिले विषयांचे गोंधळीं । ते त्रिगुण आकळी । हरिनाम आरोळी । कानीं पडतां ते उठी ॥२॥
 
घेतला अहंकार । काम क्रोध या मत्सरें । पळती प्रेमभरें । अवघे ठाव सांडुनी ॥३॥
 
घेतलासे पुरा । माया ममता आसरा । अवघ्या एक सरा । पळती रंग देखोनी ॥४॥
 
तुका म्हणे द्यावा भाव । फिटेल मनिचा संदेह । आणीक न लगे ठाव । कांहीं कोठें हिंडावें ॥५॥
 
४१७
 
पुढें येते देवी । तिची जती चालों द्यावी । मागील झाडावी । झाडा मान आसडी ॥१॥
 
एकवीरा आली अंगा । आतां निवारील रोगा । माझ्या भक्तापाशीं सांगा । पूजा भावें करावी ॥ध्रु.॥
 
मेंढा मारावा लोवाळ । पूजा पावली सकळ । तुम्हीं केलें बळ । मग मी ठायीं न पडें ॥२॥
 
तुका म्हणें मुळीं । लागली ते आली कुळीं । वंदुनी सकळीं । जीवें भावों ओवाळा ॥३॥
 
४१८
 
अवघ्या जेष्ठादेवी । कोण पूजनाचा ठाव । धरितां चि भाव । कोठें नाहींसें जालें ॥१॥
 
दिसे सारिखें सारिखें । परि तें कारणीं पारिखें । तळीं गेलें देखें । वरी टोले न साहाती ॥ध्रु.॥
 
पट एका शिरीं । यथाविधीनें त्या येरी । बसकोळ्या घागरी । डेरे रांझण गाडगीं ॥२॥
 
तुका म्हणे माना । येथें कोणीं रुसावें ना । आपुलाल्या स्थानां । जेथें त्या चि शोभल्या ॥३॥
 
४१९
 
खेचर खडतर । काळ कांपती असुर । नांदे भीमातीर । पंढरपुर पाटणीं ॥१॥
 
आतां करी कां रे हाकारा । सहस्र नामें एकसरा । दवडिते खेचरा । अंगसंगें धरूनी ॥ध्रु.॥
 
सीते जाली झडपणी । राहाणे वासुगीच्या बनीं । पावली जननी । झोंटि मोकळिया केशी ॥२॥
 
लाविलें कावरें । प्रल्हादा म्हैसासुरें । आली येकसरें । दांत खात रंगासी ॥३॥
 
वसुदेवाचीं बाळें । सात खादलीं ज्या काळें। आली भोगवेळे । तया कारणें तेथें ॥४॥
 
पांडवें बापुडीं । वाज केलीं फिरती वेडीं । धांवोनियां काढी । अंगसंगें त्राहाविलीं ॥५॥
 
नामाचें चिंतन । तेथें धांवते आपण । न विचारितां हीण । भाव देखे जयाचा ॥६॥
 
कुळीची कुळदेवता । तुका म्हणे आम्हां माता । काय भय भूतां । काळ यमदूताचें ॥७॥
 
४२०
 
देवी देव जाला भोग सरला यावरी । सांगाया दुसरी ऐसी नाहीं उरली ॥१॥
 
हरिनाम देवनाम तुम्ही गाऊनियां जागा । पेंठवणी मागा नका ठेवूं लिगाड ॥ध्रु.॥
 
शेवटीं सुताळी बरवी वाजवावी डांक । ताळा घाली एक सरलियाचे शेवटीं ॥२॥
 
गुंडाळा देव्हारा मान देती मानकरी । तुका म्हणे बरीं आजि कोडीं उगविलीं ॥३॥
 
॥८॥
 
४२१
 
जाली झडपणी खडतर देवता । संचरली आतां निघों नये ॥१॥
 
मज उपचार झणी उपचार झणी आतां करा । न साहे दुसरा भार कांहीं ॥ध्रु.॥
 
नेऊनियां घाला चंद्रभागे तिरीं । जीवा नाहीं उरी कांहीं आतां ॥२॥
 
तुका म्हणे कळों आलें वर्तमान । माझें तों वचन आच्छादलें ॥३॥
 
४२२
 
अंगीं देवी खेळे । कां रे तुम्हासी न कळे । कोणाचे हे चाळे । सुख दुःख न मनितां ॥१॥
 
मीं तों आतां येथें नाहीं । ओळखी वचनाच्या ठायीं । पालटाचा घेई । भाव खरें लोपे ना ॥ध्रु.॥
 
आपुलाले तुम्ही पुसा । सोवा एव्याच सरिसा । थिरावल्या कैसा काय । जाणों विचार ॥२॥
 
तुका म्हणे लाभकाळ । तेथें नसावें शीतळ । मग तैशी वेळ । कोठें जाते सांपडों ॥३॥
 
४२३
 
पांगुळ जालों देवा नाहीं हात ना पाय । बैसलों जयावरी सैराट तें जाय ।
 
खेटितां कुंप कांटी । खुंट दरडी न पाहे । आधार नाहीं मज कोणी । बाप ना माये ॥१॥
 
दाते हो दान करा । जातें पंढरपुरा । न्या मज तेथवरी । अखमाचा सोयरा ॥ध्रु.॥
 
हिंडतां गव्हानें गा । शिणलों दारोदारीं । न मिळे चि दाता कोणी । जन्मदुःखातें वारी ।
 
कीर्ति हे संतां मुखीं । तो चि दाखवा हरी । पांगळां पाय देतो । नांदे पंढरपुरीं ॥२॥
 
या पोटाकारणें गा । जालों पांगीला जना । न सरे चि बापमाय । भीक नाहीं खंडणा ।
 
पुढारा म्हणती एक । तया नाहीं करुणा । श्वान हें लागे पाठीं । आशा बहु दारुणा ॥३॥
 
काय मी चुकलों गा । मागें नेणवे कांहीं । न कळे चि पाप पुण्य । तेथें आठव नाहीं ।
 
मी माजी भुललों गा । दीप पतंगासोयी । द्या मज जीवदान । संत महानुभाव कांहीं ॥४॥
 
दुरोनि आलों मी गा । दुःख जालें दारुण । यावया येथवरी होतें । हें चि कारण ।
 
दुर्लभ भेटी तुम्हां । पायीं जालें दरुषन । विनवितो तुका संतां । दोन्ही कर जोडून ॥५॥
 
४२४
 
देश वेष नव्हे माझा । सहज फिरत आलों । करूं सत्ता कवणावरी । कोठें स्थिर राहिलों ।
 
पाय डोळे म्हणतां माझे । तींहीं कैसा मोकलिलों । परदेशीं नाहीं कोणी । अंध पांगुळ जालों ॥१॥
 
आतां माझी करीं चिंता । दान देई भगवंता । पाठीं पोटीं नाहीं कोणी । निरवीं सज्जन संता ॥ध्रु.॥
 
चालतां वाट पुढें । भय वाटतें चित्तीं । बहुत जन गेलीं नाहीं आलीं मागुतीं । न देखें काय जालें।
 
कान तरी ऐकती । बैसलों संधिभागीं । तुज धरूनि चित्तीं ॥२॥
 
भाकितों करुणा गा । जैसा सांडिला ठाव । न भरें पोट कधीं नाहीं निश्चळ पाव । हिंडतां भागलों गा ।
 
लक्ष चौर्‍यांशी गांव । धरूनि राहिलों गा । हा चि वसता ठाव ॥३॥
 
भरवसा काय आतां । कोण आणि अवचिता । तैसी च जाली कीर्ति । तया मज बहुतां ।
 
म्हणउनि मारीं हाका । सोयी पावें पुण्यवंता । लागली भूक थोरी । तूं चि कृपाळू दाता ॥४॥
 
संचित सांडवलें । कांहीं होतें जवळीं । वित्त गोत पुत माया । तुटली हे लागावळी ।
 
निष्काम जालों देवा । होतें माझे कपाळीं । तुका म्हणे तूं चि आतां । माझा सर्वस्वें बळी ॥५॥
 
४२५
 
देखत होतों आधीं । मागें पुढें सकळ । मग हे दृष्टी गेली । वरी आले पडळ ।
 
तिमिर कोंदलेंसें । वाढे वाढतां प्रबळ । भीत मी जालों देवा । काय ज्याल्याचें फळ ॥१॥
 
आतां मज दृष्टी देई । पांडुरंगा मायबापा । शरण आलों आतां । निवारूनियां पापा ।
 
अंजन लेववुनी । करीं मारग सोपा । जाईन सिद्धिपंथें । अवघ्या चुकती खेपा ॥ध्रु.॥
 
होतसे खेद चित्ता । कांहीं नाठवे विचार । जात होतों जना । मागें तोही सांडिला आधार ।
 
हा ना तोसा ठाव जाला । अवघा पडिला अंधार । फिरलीं माझीं मज । कोणी न देती आधार ॥२॥
 
जोंवरि चळण गा । तोंवरि म्हणती माझा । मानिती लहान थोर देहसुखाच्या काजा । इंद्रियें मावळलीं ।
 
आला बागुल आजा । कैसा विपरीत जाला । तो चि देह नव्हे दुजा ॥३॥
 
गुंतलों या संसारें । कैसा झालोंसें अंध । मी माझें वाढवुनी । मायातृष्णेचा बाध।
 
स्वहित न दिसेचि । केला आपुला वध । लागले काळ पाठीं । सवें काम हे क्रोध ॥४॥
 
लागती चालतां गा । गुणदोषाच्या ठेंसा । सांडिली वाट मग । जालों निराळा कैसा ।
 
पाहातों वास तुझी । थोरी करूनी आशा । तुका म्हणे वैद्यराजा । पंढरीच्या निवासा ॥५॥
 
४२६
 
सहज मी आंधळा गा निजनिराकार पंथें । वृत्ति हे निवृत्ति जाली जन न दिसे तेथें ।
 
मी माजी हारपलें ठायीं जेथींचा तेथें । अदृश्य तें चि जालें कांहीं दृश्य जें होतें ॥१॥
 
सुखी मी निजलों गा शून्य सारूनि तेथें । त्रिकूटशिखरीं गा दान मिळे आइतें ॥ध्रु.॥
 
टाकिली पात्र झोळी धर्मअधर्म आशा । कोल्हाळ चुकविला त्रिगुणाचा वोळसा ।
 
न मागें मी भीक आतां हा चि जाला भरवसा । वोळली सत्रावी गा तिणें पुरविली इच्छा ॥२॥
 
ऊर्ध्वमुखें आळविला सोहं शब्दाचा नाद । अरूप जागविला दाता घेऊनि छंद ।
 
घेऊनि आला दान निजतत्व निजबोध । स्वरूपीं मेळविलें नांव ठेविला भेद ॥३॥
 
शब्द हा बहुसार उपकाराची राशी । म्हणोनि चालविला मागें येतील त्यांसीं ।
 
मागोनि आली वाट सिद्धिओळीचि तैसी । तरले तरले गा आणीक ही विश्वासी ॥४॥
 
वर्म तें एक आहे दृढ धरावा भाव । जाणिवनागवण नेदी लागो ठाव ।
 
म्हणोनि संग टाकी सेवीं अद्वैत भाव । तुका म्हणे हा चि संतीं मागें केला उपाव ॥५॥
 
४२७
 
आंधळ्यापांगळ्यांचा एक विठोबा दाता । प्रसवला विश्व तो चि सर्व होय जाणता ।
 
घडी मोडी हेळामात्रें पापपुण्यसंचिता । भवदुःख कोण वारी तुजवांचुनि चिंता ॥१॥
 
धर्म गा जागो तुझा तूं चि कृपाळू राजा । जाणसी जीवींचें गा न सांगतां सहजा ॥ध्रु.॥
 
घातली लोळणी गा पुंडलीकें वाळवंटीं । पंढरी पुण्य ठाव नीरे भीवरे तटीं ।
 
न देखे दुसरें गा । जाली अदृश्यदृष्टी । वोळला प्रेमदाता केली अमृतवृष्टी ॥२॥
 
आणीक उपमन्यु एक बाळ धाकुटें । न देखे न चलवे जना चालते वाटे ।
 
घातली लोळणी गा हरिनाम बोभाटे । पावला त्याकारणें धांव घातली नेटें ॥३॥
 
बैसोनि खोळी शुक राहे गर्भ आंधळा । शीणला येरझारी दुःख आठवी वेळा ।
 
मागील सोसिलें तें ना भीं म्हणे गोपाळा । पावला त्याकारणें । लाज राखिली कळा ॥४॥
 
न देखे जो या जना तया दावी आपणा । वेगळा सुखदुःखा मोहो सांडवी धना ।
 
आपपर तें ही नाहीं बंधुवर्ग सज्जना । तुकया ते चि परी जाली पावें नारायणा ॥५॥
 
४२८
 
भगवंता तुजकारणें मेलों जीता चि कैसी । निष्काम बुद्धी ठेली चळण नाहीं तयासी ।
 
न चलती हात पाय दृष्टी फिरली कैसी । जाणतां न देखों गा क्षर आणि अक्षरासी ॥१॥
 
विठोबा दान दे गा तुझ्या सारिखें नामा । कीर्ति हे वाखाणिली थोर वाढली सीमा ॥ध्रु.॥
 
भक्तिमुक्ति तूं चि एक होसि सिद्धीचा दाता । म्हणोनि सांडवली शोक भय लज्जा चिंता ।
 
सर्वस्वें त्याग केला धांव घातली आतां । कृपादान देई देवा येउनि सामोरा आतां ॥२॥
 
संसारसागरू गा भवदुःखाचें मूळ । जनवाद अंथरुण माजी केले इंगळ ।
 
इंयें वज्रघातें तपे उष्ण वरी जाळ । सोसिलें काय करूं दुर्भर हे चांडाळ ॥३॥
 
तिहीं लोकीं तुझें नाम वृक्ष पल्लव शाखा । वेंघलों वरि खोडा भाव धरूनि टेंका ।
 
जाणवी नरनारी जागो धरम लोकां । पावती पुण्यवंत सोई आमुचिये हाका ॥४॥
 
नाठवे आपपर आतां काय बा करूं । सारिखा सोइसवा हारपला विचारू ।
 
घातला योगक्षेम तुज आपुला भारू । तुकया शरणागता देई अभयकरू ॥५॥
 
वासुदेव - अभंग ६
 
४२९
 
मनु राजा एक देहपुरी । असे नांदतु त्यासि दोघी नारी।
 
पुत्र पौत्र संपन्न भारी । तेणें कृपा केली आम्हांवरी गा ॥१॥
 
म्हणउनि आलों या देशा । होतों नाहीं तरी भुललों दिशा ।
 
दाता तो मज भेटला इच्छा । येउनि मारग दाविला सरिसा गा॥ध्रु.॥
 
सवें घेउनि चौघेजण । आला कुमर सुलक्षण ।
 
कडे चुकवुनि कांटवण । ऐका आणिली तीं कोण कोण गा ॥२॥
 
पुढें भक्तिनें धरिलें हातीं । मागें ज्ञान वैराग्य धर्म येती ।
 
स्थिर केलीं जीं आचपळें होतीं । सद्धि आणुनि लाविलीं पंथीं गा ॥३॥
 
केले उपकार सांगों काय । बाप न करी ऐसी माय ।
 
धर्में त्याच्या देखियेले पाय । दिलें अखय भय वारुनि दान गा ॥४॥
 
होतों पीडत हिंडतां गांव । पोट भरेना राहावया ठाव ।
 
तो येणें अवघा संदेह । म्हणे फेडियेला तुकयाचा बंधव गा ॥५॥
 
४३०
 
गातों वासुदेव मीं ऐका । चित्त ठेवुनि ठायीं भावें एका ।
 
डोळे झाकुनि रात्र करूं नका । काळ करीत बैसला लेखा गा ॥१॥
 
राम राम स्मरा आधीं । लाहो करा गांठ घाला मूळबंदीं ।
 
सांडावा उगिया उपाधी । लक्ष लावुनि राहा गोविंदीं गा ॥ध्रु.॥
 
ऐसा अल्प मानवी देह । शत गणिलें अर्ध रात्र खाय ।
 
पुढें बालत्व पीडा रोग क्षय । काय भजनासि उरलें तें पाहें गा ॥२॥
 
क्षणभंगुर नाहीं भरवसा । व्हा रे सावध सोडा माया आशा ।
 
न चळे बळ पडेल मग फासा । पुढें हुशार थोर आहे वोळसा गा ॥३॥
 
कांहीं थोडें बहुत लागपाठ । करा भक्ति भाव धरा बळकट ।
 
तन मन ध्यान लावुनियां नीट । जर असेल करणें गोड शेवट गा ॥४॥
 
विनवितों सकळां जनां । कर जोडुनि थोरां लाहनां ।
 
दान इतुलें द्या मज दीना । म्हणे तुकयाबंधु राम म्हणा गा ॥५॥
 
४३१
 
गेले टळले पाहार तीन । काय निदसुरा अझून ।
 
जागे होउनि करा कांहीं दान । नका ऐकोनि झाकों लोचन गा ॥१॥
 
हरी राम कृष्ण वासुदेवा । जाणवितसें जना ।
 
चिपळ्या टाळ हातीं मुखीं घोष । नारायणा गा ॥ध्रु.॥
 
जें टाकेल कोणा कांहीं । फळ पुष्प अथवा तोय ।
 
द्या परी मीस घेऊं नका भाई । पुढें विन्मुख होतां बरें नाहीं गा ॥२॥
 
देवाकारणें भाव तस्मात । द्यावें न लगे फारसें वित्त।
 
जालें एक चित्त तरी बहुत । तेवढ्यासाठीं नका करूं वाताहात गा ॥३॥
 
आलों येथवरी बहु सायासें । करितां दान हें चि मागावयास ।
 
नका भार घेऊं करूं निरास । धर्म सारफळ संसारास गा ॥४॥
 
आतां मागुता येईल फेरा । हें तों घडे या नगरा ।
 
म्हणे तुकयाबंधु धरा । ओळखी नाहीं तरी जाल अघोरा गा ॥५॥
 
४३२
 
राम राम दोनी अक्षरें । सुलभ आणि सोपारें । जागा मागिले पाहारें । सेवटिचें गोड तें चि खरें गा ॥१॥
 
राम कृष्ण वासुदेवा । जाणवी जनासि । वाजवी चिपळिया । टाळ घागर्‍याघोषें गा ॥ध्रु.॥
 
गाय वासुदेव वासुदेवा । भिन्न नाहीं आणिका नांवा । दान जाणोनियां करीं आवा । न ठेवीं उरीं कांहीं ठेवा गा ॥२॥
 
एक वेळा जाणविती । धरूनियां राहा चित्तीं । नेघें भार सांडीं कामा हातीं । नीज घेउनि फिरती गा ॥३॥
 
सुपात्रीं सर्व भाव । मी तों सर्व वासुदेव । जाणती कृपाळु संत महानुभाव । जया भिन्न भेद नाहीं ठाव गा ॥४॥
 
शूर दान जीवें उदार । नाहीं वासुदेवी विसर । कीर्ति वाढे चराचर । तुका म्हणे तया नमस्कार गा ॥५॥
 
४३३
 
बोल बोले अबोलणे । जागें बाहेर आंत निजेलें । कैसें घरांत घरकुल केलें । नेणों आंधार ना उजेडलें गा ॥१॥
 
वासुदेव करितों फेरा । वाडियांत बाहेर दारा । कोणी कांहीं तरी दान करा । जाब नेदा तरी जातों सामोरा गा ॥ध्रु.॥
 
हातीं टाळ दिंडी मुखीं गाणें । गजर होतो बहु मोठ्यानें । नाहीं निवडिलीं थोरलाहानें । नका निजों भिकेच्या भेणें गा ॥२॥
 
मी वासुदेव तत्वता । कळों येईल विचारितां । आहे ठाउका सभाग्या संतां । नाहीं दुजा आणीक मागता गा ॥३॥
 
काय जागाचि निजलासी । सुनें जागोन दारापासीं । तुझ्या हितापाठीं करी व्यास व्यासी । भेटी न घेसी वासुदेवासी गा ॥४॥
 
ऐसें जागविलें अवघें जन । होतें संचित तींहीं केलें दान । तुका म्हणे दुबळीं कोणकोण । गेलीं वासुदेवा विसरून गा ॥५॥
 
४३४
 
रामकृष्ण गीती गात । टाळ चिपळ्या वाजवीत । छंदें आपुलिया नाचत । नीज घेऊनि फिरत गा ॥१॥
 
जनीं वनीं हा अवघा देव । वासनेचा हा पुसावा ठाव । मग वोळगती वासुदेव । ऐसा मनीं वसूं द्यावा भाव गा ॥ध्रु.॥
 
निज दासाची थोर आवडी । वासुदेवासि लागली गोडी । मुखीं नाम उच्चारी घडोघडीं । ऐसी करा हे वासुदेवजोडी गा ॥२॥
 
अवघा सारूनि सेवट जाला । प्रयत्न न चले कांहीं केला । जागा होई सांडुनि झोपेला । दान देई वासुदेवालागा ॥३॥
 
तुका म्हणे रे धन्य त्याचें जिणें । जींहीं घातलें वासुदेवा दान । त्याला न लगे येणें जाणें । जालें वासुदेवीं राहणे गा ॥४॥
 
॥६॥
 
गांवगुंड - अभंग १
 
४३५
 
आम्ही जालों गांवगुंड । अवघ्या पुंड भूतांसी ॥१॥
 
दुसरें तें खेळों आलें । एका बोले तो मियां ॥ध्रु.॥
 
अवघियांचा येऊं लाग । नेदूं अंग शिवाया ॥२॥
 
तुका म्हणे खुंटूं नाद । जिंतूं वाद सर्तीनें ॥३॥
 
॥१॥
 
जोगी - अभंग १
 
४३६
 
जग जोगी जग जोगी । जागजागे बोलती ॥१॥
 
जागता जगदेव । राखा कांहीं भाव ॥ध्रु.॥
 
अवघा क्षेत्रपाळ । पूजा सकळ ॥२॥
 
पूजापात्र कांहीं । फल पुष्प तोय ॥३॥
 
बहुतां दिसां फेरा । आला या नगरा ॥४॥
 
नका घेऊं भार । धर्म तो चि सार ॥५॥
 
तुका मागे दान । द्या जी अनन्य ॥६॥
 
॥१॥
 
सरवदा - अभंग १
 
४३७
 
एका गा ए भाई । सरवदा सांगतो काई । येथें नाडेल माई । दोघां पुत्रांची ।
 
ते करिती तिची विटंबना । अवघ्या प्रसद्धि जना । एक न मारितां शाहाणा । तो जाणा सुख न पवे ॥१॥
 
आणीक ऐका गा ए । सरवदा सांगतो काय । खरें चि बोले तो जाय । नरकामध्यें अधोगती ।
 
हें चौघांच्या मुखें । मना आणावें सुखें । अवघीं चुकती दुःखें । खोटें बोला नरनारी ॥ध्रु.॥
 
आणीक नाडेल एक जाण । सरवदा बोलतो वचन । जागें माझें म्हणोन । पडिलें खान तया घरीं ।
 
म्हणोन न म्हणा माझें कांहीं । निजीं निजा सुखें ठायीं । यत्न होईल तई । चोराठायीं विश्वास ॥२॥
 
आणीक एकी परी । सरवदा सांगतो थोरी । दुःख पावेल नारी । पतिव्रता यामधीं ।
 
पांचांनीं दिधली हातीं । म्हणोनि न मनावी निश्चिती । परपुरुषीं होय रती । सुखगती ते पावे ॥३॥
 
एकी परी । सरवदा सांगतो तें करीं । दान देतां जो न वारी । नव्हे भला भला तो तुका म्हणे आई ।
 
येथें नांव काई । सांगसी तें ठायीं । मरो रांडेचें ॥४॥
 
॥१॥
 
मुंढा - अभंग ३
 
४३८
 
संबाल यारा उपर तलें दोन्हो मारकी चोट । नजर करे सो ही राखे पश्वा जावे लुट ॥१॥
 
प्यार खुदाई रे बाबा जिकिर खुदाई ॥ध्रु.॥
 
उडे कुदे ढुंग नचावे आगल भुलन प्यार । लडबड खडबड कांहेकां खचलावत भार ॥२॥
 
कहे तुका चलो एका हम जिन्होंके सात । मिलावे तो उसे देना तो ही चढावे हात ॥३॥
 
४३९
 
सब संबाल भ्याने लौंढे खडा केऊं गुंग । मदिरथी मता हुवा भुलि पाडी भंग ॥१॥
 
आपसकुं संबाल आपसकुं संबाल । मुंढे खुब राख ताल । मुथिवोहि बोला नहीं तो करूँगा हाल ॥ध्रु.॥
 
आवलका तो पीछें नहीं मुदल बिसर जाय । फिरते नहीं लाज रंडी गधे गोते खाय ॥२॥
 
जिन्हो खातिर इतना होता सो नहीं तुझे बेफाम । उचा जोरो लिया तुंबा तुंबा बुरा काम ॥३॥
 
निकल जावे चिकल जोरो मुंढे दिलदारी । जबानीकी छोड दे बात फिर एक तारी ॥४॥
 
कहे तुका फिसल रुका मेरेको दान देख । पकड धका गांडगुडघी मार चलाऊं आलेख ॥५॥
 
४४०
 
आवल नाम आल्ला बडा लेते भुल न जाये । इलाम त्याकालजमुपरताही तुंब बजाये ॥१॥
 
आल्ला एक तुं नबी एक तुं ॥ध्रु.॥
 
काटतें सिर पावों हात नहीं जीव उराये । आगले देखे पिछले बुझे । आपें हजुर आयें ॥२॥
 
सब सबरी नचाव म्याने । खडा आपनी सात । हात पावों रखते जबाब । नहीं आगली बात ॥३॥
 
सुनो भाई बजार नहीं । सब हि निरचे लाव । नन्हा बडा नहीं कोये एक ठोर मिलाव ॥४॥
 
एक तार नहीं प्यार । जीवतनकी आस । कहे तुका सो हि मुंढा । राखलिये पायेनपास ॥५॥
 
॥३॥
 
 

डोई फोडा - अभंग १
 
४४१
 
तम भज्याय ते बुरा जिकीर ते करे । सीर काटे ऊर कुटे ताहां सब डरे ॥१॥
ताहां एक तु ही ताहां एक तु ही । ताहां एक तु ही रे बाबा हमें तुम्हें नहीं ॥ध्रु.॥
दिदार देखो भुले नहीं किशे पछाने कोये । सचा नहीं पकडुं सके झुटा झुटे रोये ॥२॥
किसे कहे मेरा किन्हे सात लिया भास । नहीं मेलो मिले जीवना झुटा किया नास ॥३॥
सुनो भाई कैसा तो ही । होय तैसा होय । बाट खाना आल्ला कहना एकबारां तो ही ॥४॥
भला लिया भेक मुंढे । आपना नफा देख । कहे तुका सो ही संका । हाक आल्ला एक ॥५॥
 
॥१॥
मलंग - अभंग १
 
४४२
 
नजर करे सो ही जिंके बाबा दुरथी तमासा देख । लकडी फांसा लेकर बैठा आगले ठकण भेख ॥१॥
 
काहे भुला एक देखत आंखो मार तडांगो बाजार ॥ध्रु.॥
 
दमरी चमरी जो नर भुला । सोत आघो हि लत खाये ॥२॥
 
नहि बुलावत किसे बाबा आप हि मत जाये । कहे तुका उस असाके संग फिरफिर गोदे खाये ॥३॥
 
॥१॥
 
दरवेस -अभंग १
 
४४३
 
अल्ला करे सो होय बाबा करतारका सिरताज । गाउ बछरे तिस चलावे यारी बाघो न सात ॥१॥
 
ख्याल मेरा साहेबका । बाबा हुवा करतार । व्हांटें आघे चढे पीठ । आपे हुवा असुवार ॥२॥
 
जिकिर करो अल्लाकी बाबा सबल्यां अंदर भेस । कहे तुका जो नर बुझे सो हि भया दरवेस ॥३॥
 
॥१॥
 
वैद्यगोळी - अभंग १
 
४४४
 
अल्ला देवे अल्ला दिलावे अल्ला दारु अल्ला खलावे । अल्ला बगर नही कोये अल्ला करे सो हि होये ॥१॥
 
मर्द होये वो खडा फीर नामर्दकुं नहीं धीर । आपने दिलकुं करना खुसी तीन दामकी क्या खुमासी ॥ध्रु.॥
 
सब रसोंका किया मार । भजनगोली एक हि सार । इमान तो सब ही सखा । थोडी तो भी लेकर ज्या ॥२॥
 
जिन्हो पास नीत सोये । वो हि बसकर तिरोवे । सांतो पांचो मार चलावे । उतार सो पीछे खावे ॥३॥
 
सब ज्वानी निकल जावे । पीछे गधडा मटी खावे । गांवढाळ सो क्या लेवे । हगवनि भरी नहि धोवे ॥४॥
 
मेरी दारु जिन्हें खाया । दिदार दरगां सो हि पाया । तल्हे मुंढी घाल जावे । बिगारी सोवे क्या लेवे ॥५॥
 
बजारका बुझे भाव । वो हि पुसता आवे ठाव । फुकट बाटु कहे तुका । लेवे सोहि लें हिसखा ॥६॥
 
॥१॥
 
गोंधळ - अभंग ३
 
४४५
 
राजस सुंदर बाळा । पाहों आलिया सकळा वो । बिबीं बिंबोनि ठेली ।
 
माझी परब्रम्ह वेल्हाळा वो । कोटि रविशशि माझी । परब्रम्ह वेल्हाळा वो ॥१॥
 
राजस विठाबाई । माझें ध्यान तुझे पायीं वो । त्यजुनियां चौघींसी । लावी आपुलिये सोई वो ॥ध्रु.॥
 
सकुमार साजिरी । कैसीं पाउलें गोजिरीं वो । कंठीं तुळसीमाळा ।
 
उभी भीवरेच्या तिरीं वो । दंत हिरया ज्योति । शंखचक्र मिरवे करीं वो ॥२॥
 
निर्गुण निराकार । वेदां न कळे चि आकार वो । शेषादिक श्रमले ।
 
श्रुती न कळे तुझा पार वो । उभारोनि बाहे । भक्तां देत अभयकर वो ॥३॥
 
येउनि पंढरपुरा । अवतरली सारंगधरा वो । देखोनि भक्ति भाव ।
 
वोरसली अमृतधारा वो । देउनि प्रेमपान्हा । तुकया स्वामीनें किंकरा वो ॥४॥
 
४४६
 
सुदिन सुवेळ । तुझा गोंधळ वो । पंच प्राण दिवटे । दोनी नेत्रांचे हिलाल वो ॥१॥
 
पंढरपुरनिवासे । तुझे रंगी नाचत असें वो । नवस पुरवीं माझा । मनिंची जाणोनियां इच्छा वो ॥ध्रु.॥
 
मांडिला देव्हारा । तुझा त्रिभुवनामाझारी वो । चौक साधियेला । नाभिकळस ठेविला वरी वो ॥२॥
 
बैसली देवता । पुढें वैष्णवाचें गाणें वो । उद्गारे गर्जती । कंठीं तुळसीचीं दर्शनें वो ॥३॥
 
स्वानंदाचे ताटीं । धूप दीप पंचारती वो । ओवाळिली माता । विठाबाई पंचभूतीं वो ॥४॥
 
तुझें तुज पावलें । माझा नवस पुरवीं आतां वो । तुका म्हणे राखें । आपुलिया शरणागता वो ॥५॥
 
४४७
 
सुंदर मुख साजिरें । कुंडलें मनोहर गोमटीं वो । नागर नाग खोपा । केशर कस्तुरी मळवटीं वो ।
 
विशाळ व्यंकट नेत्र । वैजयंती तळपे कंठीं वो । कास पीतांबराची । चंदन सुगंध साजे उटी वो ॥१॥
 
अतिबरवंटा बाळा । आली सुलक्षणीं गोंधळा वो । राजस तेजोराशी । मिरवी शिरोमणी वेल्हाळा वो ।
 
कोटि रविशशिप्रभा । लोपल्या सकळा वो । न कळे ब्रम्हादिकां । अनुपम्य इची लीळा वो ॥ध्रु.॥
 
सावळी सकुमार । गोरी भुजा शोभती चारी वो । सखोल वक्षस्थळ । सुढाळ पदक झळके वरी वो ।
 
कटीं क्षुद्र घंटिका । शब्द करिताती माधुरी वो । गर्जत चरणीं वाकी । अभिनव संगीत नृत्य करी वो ॥२॥
 
अष्टांगें मंडित काय । वर्णावी रूपठेवणी वो । शोधिव सुंदर रसाची ओतिली । सुगंध लावण्यखाणी वो ।
 
सर्वकळासंपन्न । मंजुळ बोले हास्यवदनीं वो । बहु रूपें नटली । आदिशक्ति नारायणी वो ॥३॥
 
घटस्थापना केली । पंढरपुरमहानगरीं वो । अस्मानी मंडप दिला । तिन्ही ताळांवरी वो ।
 
आरंभिला गोंधळ इनें । चंद्रभागेतिरीं वो । आली भक्तिकाजा । कृष्णाबाई योगेश्वरी वो ॥४॥
 
तेहतिस कोटि देव । चौंडा अष्ट कोटि भैरव वो । आरत्या कुरवंड्या । करिती पुष्पांचा वरुषाव वो ।
 
नारद तुंबर गायन । ब्रम्हानंद करिती गंधर्व वो। वंदी चरणरज तेथें । तुकयाचा बंधव वो ॥५॥
 
४४८
 
शंख करिशी ज्याच्या नांवें । त्याचें तुज नाहीं ठावें ।
 
ऐक सांगतों एका भावें । सांपडे घरीं तें जीवउनि खावें । रे विठ्ठल ॥१॥
 
टिळे माळा करंडी सोंग । धरुनि चाळविलें जग ।
 
पसरी हात नाहीं त्याग । दावी दगड पुजी भग । रे विठ्ठल ॥२॥
 
राख लावुनि अंग मळी । वाये ठोके मी एक बळी ।
 
वासने हातीं बांधवी नळी । त्यासि येउनि गाळी । रे विठ्ठल ॥३॥
 
कोण तें राहडीचें सुख । वरते पाय हारतें मुख ।
 
करवी पीडा भोगवी दुःख । पडे नरकीं परी न पळे चि मूर्ख । रे विठ्ठल ॥४॥
 
सिकला फाक मारी हाका । रांडा पोरें मेळवी लोकां ।
 
विटंबी शरीर मागे रुका । केलें तें गेलें अवघें चि फुका । रे विठ्ठल ॥५॥
 
कळावें जनां मी एक बळी । उभा राहोनि मांडी फळी ।
 
फोडोनि गुडघे कोंपर चोळी । आपला घात करोनि आपण चि तळमळे । रे विठ्ठल ॥६॥
 
फुकट खेळें ठकलीं वांयां । धरुनि सोंग बोडक्या डोया ।
 
शिवों नये ती अंतरीं माया । संपादणीविण विटंबिली काया । रे विठ्ठल ॥७॥
 
धुळी माती कांहीं खेळों च नका । जवादी चंदन घ्यावा बुका ।
 
आपणा परिमळ आणिकां लोकां । मोलाची महिमा फजिती फुका । रे विठ्ठल ॥८॥
 
बहुत दुःखी जालियां खेळें । अंगीं बुद्धि नाहींत बळें ।
 
पाठीवरी तोबा तोंड काळें । रसना द्रवे उपस्थाच्या मुळें । रे विठ्ठल ॥९॥
 
काय सांगतो तें ऐका तुका । मोडा खेळ कांहीं अवगों च नका ।
 
चला जेवूं आधीं पोटीं लागल्या भुका । धाल्यावरी बरा टाकमटिका । रे विठ्ठल ॥१०॥
 
४४९
 
ऐक बाई तुज वो कांहीं सांगतें शकुन । निजलिया भुर होसी जागें म्हणउन ॥१॥
 
मान्य माझें केलें सांगतें एका बोलें । न येतां हे भलें कळों कोणा लोकांसि ॥ध्रु.॥
 
सांगतें गुण जीवीची खुण ऐक माझी मात । बैस एका भावें माझे हातीं दे वो हात ॥२॥
 
बरवा घरचार तुज सांपडला ठाव । फळ नाहीं पोटीं येथें दिसे खोटा भाव ॥३॥
 
आहे तुझे हातीं एका नवसाचें फळ । भावा करीं साहए चहूं अठरांच्या बळें ॥४॥
 
करीं लागपाठ चित्त वित्त नको पाहों । अखई तो चुडा तुज भोगईल ना हो ॥५॥
 
कुळींची हे मुळी तुझे लागलीसे देवी । पडिला विसर नेदी फळ नाहीं ठावी ॥६॥
 
तुका म्हणे नांद सुखें धरीं आठवण । माझ्या येती कोणी त्यांचा राख बरा मान ॥७॥
 
कावडे - अभंग ५
 
४५०
 
आहा रे भाई । प्रथम नमूं तो विनायक ।
 
ठेवुनि गुरुचरणीं मस्तक । वदेल प्रसादिक वाणी । हरिहरांचे पवाडे ॥१॥
 
माझी ऐसी ब्रीदावळी । दासें दासत्वें आगळी ।
 
पान्हेरीनें मार्ग मळी । जीवन घ्या रे कापडि हो ॥२॥
 
जें या सीतळाहुनि सीतळ । पातळाहुनि जें पातळ ।
 
प्रेमामृत रसाळ । तें हें सेवा अहो भाग्याचे ॥३॥
 
जिंकाल तरी जिंका रे अभिमान । दवडाल तरी दवडा लज्जा आणि मान ।
 
धराल ते धरा शंभूचे चरण । दावाल पण ऐसा दावा तो ॥४॥
 
काळा घेऊं नेदीं वाव । आला तो राखें घावडाव ।
 
शुद्ध सत्वीं राखोनि भाव । म्हणा महादेव हरिहर वाणी गर्जो द्या ॥५॥
 
पराविया नारी माउली समान । परधनीं बाटों नेदीं मन ।
 
जीवित्व तें तृणासमान । स्वामिकाजीं जाण शूर म्हणों तया ॥६॥
 
शक्ति वेचाविया परउपकारा । खोटें खोट्याचा पसारा ।
 
सत्य तें भवनदीचा तारा । आळस तो न करा येथे अहो सांगतों ॥७॥
 
व्रत करा एकादशी सोमवार । कथा पूजन हरिजागर ।
 
पुण्य तें असे गातां नाचतां बहु फार । पुन्हा बोलिला संसार नाहीं नाहीं सत्यत्वें ॥८॥
 
संग संतांचा करितां बरवा । उत्तमोत्तम कीर्तीचा ठेवा ।
 
पंथ तो सुपंथें चालावा । उगवा वासना लिगाड ॥९॥
 
तुका चालवितो कावडी । प्रवृत्ति निवृत्ति चोखडी ।
 
पुढती पुढती अधिक गोडी । भरुनि कळस भजन आवडी केशवदास नटतसे ॥१०॥
 
४५१
 
आहा आहा रे भाई । हें अन्नदानाचें सत्र ।
 
पव्हे घातली सर्वत्र । पंथीं अवघे पंथ मात्र । इच्छाभोजनाचें आर्त पुरवावया ॥१॥
 
यावें तेणें घ्यावें । न सरेसें केलें सदाशिवें ।
 
पात्र शुद्ध पाहिजे बरवें । मंगळभावें सकळ हरि म्हणा रे ॥२॥
 
नव्हे हें कांहीं मोकळें । साक्षी चौघांचिया वेगळें ।
 
नेदी नाचों मताचिया बळें । अणु अणोरणीया आगळें । महदि महदा साक्षित्वें हरि म्हणा रे ॥३॥
 
हे हरि नामाची आंबिली । जगा पोटभरी केली ।
 
विश्रांति कल्पतरूची साउली । सकळां वर्णां सेवितां भली । म्हणा हर हर महादेव ॥४॥
 
तुका हरिदास तराळ । अवघे हाकारी सकळ ।
 
या रे वंदूं शिखरातळ । चैत्रमास पर्वकाळ महादेवदर्शनें ॥५॥
 
४५२
 
आहा रे भाई । नमो उदासीन जाले देहभावा । आळविती देवा तया नमो ॥१॥
 
नमो तीर्थपंथें चालती तयांसी । येती त्यांसी बोळविती त्यां नमो ॥२॥
 
नमो तयां संतवचनीं विश्वास । नमो भावें दास्य गुरुचें त्यां ॥३॥
 
नमो तया मातापित्यांचें पाळण । नमो त्या वचन सत्य वदे ॥४॥
 
नमो तया जाणे आणिकाचें सुखदुःख । राखे तान भुक तया नमो ॥५॥
 
परोपकारी नमो पुण्यवंता । नमो त्या दमित्या इंद्रियांसि ॥६॥
 
तुका म्हणे नमो हरिचिया दासा । तेथें सर्व इच्छा पुरलीसे ॥७॥
 
४५३
 
आहा रे भाई । तयावरी माझी ब्रीदावळी । भ्रष्ट ये कळी क्रियाहीन ॥१॥
 
थुंका थुंका रे त्याच्या तोंडावरी । वाणिली ते थोरी दवडा वांयां बाहेरी ॥ध्रु.॥
 
बाइलेचा दास पित्रांस उदास । भीक भिकार्‍यास नये दारा ॥२॥
 
विद्याबळें वाद सांगोनियां छळी । आणिकांसि फळी मांडोनियां ॥३॥
 
गांविंचिया देवा नाहीं दंडवत । ब्राम्हण अतीत घडे चि ना ॥४॥
 
सदा सर्वकाळ करितो चि निंदा । स्वप्नीं ही गोविंदा आठवीना ॥५॥
 
खासेमध्यें धन पोटासि बंधन । नेणें ऐसा दानधर्म कांहीं ॥६॥
 
तुका म्हणे नटे दावुनियां सोंग । लवों नेदी अंग भक्तिभावें ॥७॥
 
४५४
 
आहा रे भाई । गंगा नव्हे जळ । वृक्ष नव्हे वड पिंपळ । तुळसी रुद्राक्ष नव्हे माळ । श्रेष्ठ तनु देवाचिया ॥१॥
 
समुद्र नदी नव्हे पैं गा । पाषाण म्हणों नये लिंगा । संत नव्हती जगा । मानसा त्या सारिखे ॥२॥
 
काठी म्हणों नये वेतु । अन्न म्हणों नये सांतु । राम राम हे मातु । नये म्हणों शब्द हे ॥३॥
 
चंद्र सूर्य नव्हती तारांगणें । मेरु तो नव्हे पर्वता समान । शेष वासुकी नव्हे सर्प जाण । विखाराच्या सारिखे ॥४॥
 
गरुड नव्हे पाखरूं । ढोर नव्हे नंदिकेश्वरू । झाड नव्हे कल्पतरू । कामधेनु गाय न म्हणावी ॥५॥
 
कूर्म नव्हे कासव । डुकर नव्हे वराह । ब्रम्हा नव्हे जीव । स्त्री नव्हे लक्ष्मी ॥६॥
 
गवाक्ष नव्हे हाड । पाटाव नव्हे कापड । परीस नव्हे दगड । सगुण ते ईश्वरीचे ॥७॥
 
सोनें नव्हे धातु । मीठ नव्हे रेतु । नाहीं नाहीं चर्मांतु । कृष्णजिन व्याघ्रांबर ॥८॥
 
मुक्ताफळें नव्हेति गारा । खड्याऐसा नव्हे हिरा । जीव नव्हे सोइरा । बोळवीजे स्वइच्छेनें ॥९॥
 
गांव नव्हे द्वारावती । रणसोड नव्हे मूर्ति । तीर्थ नव्हे गोमती । मोक्ष घडे दर्शनें ॥१०॥
 
कृष्ण नव्हे भोगी । शंकर नव्हे जोगी । तुका पांडुरंगीं । हा प्रसाद लाधला ॥११॥
 
॥५॥
 
सौर्‍या - अभंग ११
 
४५५
 
वेसन गेलें निष्काम जालें नर नव्हे नारी । आपल्या तुटी पारख्या भेटी सौरियांचे फेरी ॥१॥
 
त्याचा वेध लागला छंद हरि गोविंद वेळोवेळां । आपुलेमागें हासत रागें सावलें घालिती गळां ॥ध्रु.॥
 
जन वेषा भीतें तोंडा आमुच्या भांडपणा । कर कटीं भीमा तटीं पंढरीचा राणा ॥२॥
 
वेगळ्या याति पडिलों खंतीं अवघ्या एका भावें । टाकियेली चाड देहभाव जीवें शिवें ॥३॥
 
सकळांमधीं आगळी बुद्धि तिची करूं सेवा । वाय तुंबामूढासवें भक्ति नाचों भावा ॥४॥
 
म्हणे तुका टाक रुका नाचों निर्लज्जा । बहु जालें सुख काम चुकलों या काजा ॥५॥
 
४५६
 
आणिकां उपदेशूं नेणें नाचों आपण । मुंढा वांयां मारगेली वांयां हांसे जन ॥१॥
 
तैसा नव्हे चाळा आवरीं मन डोळा । पुढिलांच्या कळा कवतुक जाणोनी ॥ध्रु.॥
 
बाहिरल्या वेषें आंत जसें तसें । झाकलें तों बरें पोट भरे तेणें मिसें ॥२॥
 
तुका म्हणे केला तरी करीं शुद्ध भाव । नाहीं तरी जासी वांयां हा ना तोसा ठाव ॥३॥
 
४५७
 
टाक रुका चाल रांडे कां गे केली गोवी । पुसोनियां आलें ठाव म्हणोनि देतें सिवी ॥१॥
 
आतां येणें छंदें नाचों विनोदें । नाहीं या गोविंदें माझें मजसी केलें ॥ध्रु.॥
 
कोरडे ते बोल कांगे वेचितेसी वांयां । वर्ते करूनि दावीं तुझ्या मुळीचिया ठाया ॥२॥
 
याजसाठीं म्या डौर धरियेला हातीं । तुका म्हणे तुम्हा गांठी सोडायाची खंती ॥३॥
 
४५८
 
मोकळी गुंते रिती कुंथे नाहीं भार दावें । धेडवाडा बैसली खोडा घेतली आपुल्या भावें ॥१॥
 
ऐका बाई लाज नाहीं आणिकां त्या गरतीची । समाधानीं उंच स्थानीं जाणे सेवा पतीची ॥ध्रु.॥
 
न बोलतां करी चिंता न मारिता पळे । दादला सेज नावडे निजे जगझोडीचे चाळे ॥२॥
 
देखत आंध बहिर कानीं बोल बोलतां मुकें । तुका म्हणे पतन सोयरीं ऐसीं जालीं एकें ॥३॥
 
४५९
 
सातें चला काजळ घाला तेल फणी करा । दिवाणदारीं बैसले पारीं नाचों फेर धरा ॥१॥
 
या साहेबाचें जालें देणें वेळोवेळां न लगे येणें । आतां हाटीं काशासाठीं हिंडों पाटी दुकानें ॥ध्रु.॥
 
अवघ्या जणी मुंढा धणी नाचों एकें घाई । सरसावलें सुख कैसा चाळा एके ठायीं ॥२॥
 
तुका म्हणे वोळगों एका तोड चिंता माया । देऊं उद्गार आतां जाऊं मुळीचिया ठाया ॥३॥
 
४६०
 
सौरी सुर जालें दुर डौर घेतला हातीं । माया मोह सांडवलें तीही लोकीं जालें सरती ॥१॥
 
चाल विठाबाई अवघी पांज देई । न धरीं गुज कांहीं वाळवंटीं सांपडतां ॥ध्रु.॥
 
हिंडोनि चौर्‍यांशी घरें आलें तुझ्या दारा । एक्या रुक्यासाठीं आंचवलें संसारा ॥२॥
 
लाज मेली शंका गेली नाचों महाद्वारीं । भ्रांति सावलें फिटोनि गेलें आतां कैची उरी ॥३॥
 
जालें भांडी जगा सांडी नाहीं भीड चाड । घालीन चरणीं मिठी पुरविन जीविंचें तें कोड ॥४॥
 
तुका म्हणे रुका करी संसारतुटी । आतां तुम्हां आम्हां कैसी जाली जीवे साटीं ॥५॥
 
४६१
 
सम सपाट वेसनकाट निःसंग जालें सौरी । कुडपीयेला देश आतां येऊं नेदीं दुसरी ॥१॥
 
गाऊं रघुरामा हें चि उरलें आम्हां । नाहीं जीवतमा वित्तगोतासहीत ॥ध्रु.॥
 
ठाव जाला रिता झाकुनि काय आतां । कोणासवें लाज कोण दुजा पाहता ॥२॥
 
सौरीयांचा संग आम्हां दुरावलें जग । भिन्न जालें सुख भाव पालटला रंग ॥३॥
 
लाज भय झणी नाहीं तजियेलीं दोन्ही । फिराविला वेष नव्हों कोणाचीं च कोणी ॥४॥
 
तुका म्हणे हा आम्हां वेष दिला जेणें । जनाप्रचित सवें असों एकपणें ॥५॥
 
४६२
 
नव्हे नरनारी संवसारीं अंतरलों । निर्लज्ज निष्काम जना वेगळे चि ठेलों ॥१॥
 
चाल रघुरामा न आपुल्या गांवा । तुजविण आम्हां कोण सोयरा सांगाती ॥ध्रु.॥
 
जनवाद लोकनिंद्य पिशुनाचे चेरे । साहूं तुजसाठीं अंतरलीं सहोदरें ॥२॥
 
बहुता पाठीं निरोप हाटीं पाठविला तुज । तुका म्हणे आतां सांडुनि लौकिक लाज ॥३॥
 
४६३
 
नीट पाट करूनि थाट । दावीतसे तोरा । आपणाकडे पाहो कोणी । निघाली बाजारा ॥१॥
 
ते सौरी नव्हे निकी । भक्तीविण फिकी ॥ध्रु.॥
 
चांग भांग करूनि सोंग । दावी माळा मुदी । रुक्याची आस धरूनि । हालवी ती फुदी ॥२॥
 
थोरे घरीं करी फेरी । तेथें नाचे बरी । जेथें निघे रुका । तेथें हालवी टिरी ॥३॥
 
आंत मांग बाहेर चांग । सौरी ती नव्हे तेग । तुका दास नटतसे । न करी त्याचा संग ॥४॥
 
४६४
 
चाल माझ्या राघो । डोंगरीं दिवा लागो ॥ध्रु.॥
 
घर केलें दार केलें । घरीं नाहीं वरो । सेजारणी पापिणीचीं पांच पोरें मरो ॥१॥
 
घरीं पांच पोरें । तीं मजहुनि आहेत थोरें । पांचांच्या बळें । खादलीं बावन केळें ॥२॥
 
घर केलें दार केलें । दुकान केला मोटा । पाटाची राणी धांगडधिंगा तिचा मोटा ॥३॥
 
दुकान केला मोटा । तर पदरीं रुका खोटा । हिजडा म्हणसी जोगी ।
 
तर सोळा सहस्र भोगी । तुका म्हणे वेगीं । तर हरि म्हणा जगीं ॥४॥
 
४६५
 
जन्मा आलिया गेलिया परी । भक्ति नाहीं केली ।
 
माझें माझें म्हणोनियां । गुंतगुंतों मेलीं ॥१॥
 
येथें कांहीं नाहीं । लव गुरूच्या पायीं । चाल रांडें टाकी रुका ।
 
नकों करूं बोल । गुरुविण मार्ग नाहीं । करिसी तें फोल ॥२॥
 
खाउनी जेउनि लेउनि नेसुनि । म्हणती आम्ही बर्‍या । साधु संत घरा आल्या । होती पाठमोर्‍या ॥३॥
 
वाचोनि पढोनि जाले शाहणे । म्हणती आम्ही संत । परनारी देखोनि त्यांचें । चंचळ जालें चित्त ॥४॥
 
टिळा टोपी घालुनि माळा । म्हणती आम्ही साधु । दयाधर्म चित्तीं नाहीं । ते जाणावे भोंदु ॥५॥
 
कलियुगीं घरोघरीं । संत जाले फार । वीतिभरी पोटासाठीं । हिंडती दारोदार ॥६॥
 
संत म्हणती केली निंदा । निंदा नव्हे भाई । तुका असे अनन्यें भावें शरण संतां पायीं ॥७॥
 
॥११॥
 
वाघा - अभंग १
 
४६६
 
अनंत जुगाचा देव्हारा । निजबोधांचा घुमारा । अवचिता भरला वारा । या मल्लारी देवाचा ॥१॥
 
शुद्धसत्वाचा कवडा मोठा । बोधबिरडें बांधला गांठा । गळां वैराग्याचा पट्टा । वाटा दावूं या भक्तिच्या ॥२॥
 
हृदय कोटंबा सांगातें । घोळ वाजवूं अनुहातें । ज्ञानभांडाराचें पोतें । रितें नव्हे कल्पांतीं ॥३॥
 
लक्ष चौर्‍यांशी घरें चारी । या जन्माची केली वारी । प्रसन्न जाला देव मल्लारी । सोहंभावीं राहिलों ॥४॥
 
या देवाचें भरतां वारें । अंगीं प्रेमाचें फेंपरें। गुरुगुरु करी वेडे चारें । पाहा तुकें भुंकविलें ॥५॥
 
॥१॥
 
लळित - अभंग ११
 
४६७
 
आजी दिवस जाला । धन्य सोनियाचा भला ॥१॥
 
जालें संताचे पंगती । बरवें भोजन निगुती ॥ध्रु.॥
 
रामकृष्णनामें । बरवीं मोहियेलीं प्रेमें ॥२॥
 
तुका म्हणे आला । चवी रसाळ हा काला ॥३॥
 
४६८
 
तुम्ही तरी सांगा कांहीं । आम्हांविशीं रखुमाबाई ॥१॥
 
कांहीं उरलें तें ठायीं । वेगीं पाठवुनी देई ॥ध्रु.॥
 
टोकत बैसलों देखा । इच्छीतसें ग्रासा एका ॥२॥
 
प्रेम देउनि बहुडा जाला । तुका म्हणे विठ्ठल बोला ॥३॥
 
४६९
 
वाट पाहें बाहे निडळीं ठेवुनियां हात । पंढरीचे वाटे दृष्टी लागलें चित्त ॥१॥
 
कई येतां देखें माझा मायबाप । घटिका बोटें दिवस लेखीं धरूनियां माप ॥ध्रु.॥
 
डावा डोळा लवे उजवी स्फुरते बाहे । मन उतावळि भाव सांडुनियां देहे ॥२॥
 
सुखसेजे गोडचित्तीं न लगे आणीक । नाठवे घर दार तान पळाली भूक ॥३॥
 
तुका म्हणे धन्य दिवस ऐसा तो कोण । पंढरीचे वाटे येतां मूळ देखेन ॥४॥
 
४७०
 
तुझें दास्य करूं आणिका मागों खावया । धिग् जालें जिणें माझें पंढरीराया ॥१॥
 
काय गा विठोबा तुज म्हणावें । थोराच्या दैवें गोड शुभअशुभ ॥ध्रु.॥
 
संसाराचा धाक निरंतर आम्हांसी । मरण भलें परि काय अवकळा तैसी ॥२॥
 
तुझे शरणागत शरण जाऊं आणिकांसी । तुका म्हणे कवणा लाज हें कां नेणसी ॥३॥
 
४७१
 
पुरविली आळी । जे जे केली ते ते काळीं ॥१॥
 
माय तरी ऐसी सांगा । कृपाळुवा पांडुरंगा ॥ध्रु.॥
 
घेतलें नुतरी । उचलोनि कडियेवरी ॥२॥
 
तुका म्हणे घांस । मुखीं घाली ब्रम्हरस ॥३॥
 
४७२
 
कथेची सामुग्री । देह अवसानावरी ॥१॥
 
नको जाऊं देऊं भंगा । गात्रें माझीं पांडुरंगा ॥ध्रु.॥
 
आयुष्य करीं उणें । परी मज आवडो कीर्तन ॥२॥
 
तुका म्हणे हाणी । या वेगळी मना नाणीं ॥३॥
 
४७३
 
गळित जाली काया । हें चि लळित पंढरिराया ॥१॥
 
आलें अवसानापासीं । रूप राहिलें मानसीं ॥ध्रु.॥
 
वाइला कळस । तेथें स्थिरावला रस ॥२॥
 
तुका म्हणे गोड जालें । नारायणीं पोट धालें ॥३॥
 
४७४
 
रत्नजडित सिंहासन । वरी बैसले आपण ॥१॥
 
कुंचे ढळती दोहीं बाहीं । जवळी रखुमाई राही ॥ध्रु.॥
 
नाना उपचारीं । सिद्धि वोळगती कामारी ॥२॥
 
हातीं घेऊनि पादुका । उभा बंदिजन तुका ॥३॥
 
४७५
 
हिरा शोभला कोंदणीं । जडित माणिकांची खाणी ॥१॥
 
तैसा दिसे नारायण । मुख सुखाचे मंडण ॥ध्रु.॥
 
कोटि चंद्रलीळा । पूर्णिमेच्या पूर्णकळा ॥२॥
 
तुका म्हणे दृष्टि धाये । परतोनि माघारी ते न ये ॥३॥
 
४७६
 
पतित पतित । परी मी त्रिवाचा पतित ॥१॥
 
परी तूं आपुलिया सत्ता । मज करावें सरता ॥ध्रु.॥
 
नाहीं चित्तशुद्धि । स्थिर पायांपाशीं बुद्धि ॥२॥
 
अपराधाचा केलों । तुका म्हणे किती बोलों ॥३॥
 
४७७
 
उभारिला हात । जगीं जाणविली मात ॥१॥
 
देव बैसले सिंहासनीं । आल्या याचका होय धनी ॥ध्रु.॥
 
एकाच्या कैवाडें । उगवे बहुतांचें कोडें ॥२॥
 
दोहीं ठायीं तुका । नाहीं पडों देत चुका ॥३॥
 
॥११॥
 
आशीर्वाद - अभंग ५
 
४७८
 
जीवेंसाटीं यत्नभाव । त्याची नाव बळकट ॥१॥
 
पैल तीरा जातां कांहीं । संदेह नाहीं भवनदी ॥ध्रु.॥
 
विश्वासाची धन्य जाती । तेथें वस्ती देवाची ॥२॥
 
तुका म्हणे भोळियांचा । देव साचा अंकित ॥३॥
 
४७९
 
आशीर्वाद तया जाती । आवडी चित्तीं देवाची ॥१॥
 
कल्याण ती असो क्षेम । वाढे प्रेम आगळें ॥ध्रु.॥
 
भक्तिभाग्यगांठी धन । त्या नमन जीवासी ॥२॥
 
तुका म्हणे हरिचे दास । तेथें आस सकळ ॥३॥
 
४८०
 
तया साटीं वेचूं वाणी । अइकों कानीं वारता ॥१॥
 
क्षेम माझे हरिजन । समाधान पुसतां त्यां ॥ध्रु.॥
 
परत्रींचे जे सांगाती । त्यांची याती न विचारीं ॥२॥
 
तुका म्हणे धैर्यवंतें । निर्मळचित्तें सरवीं तीं ॥३॥
 
४८१
 
अभय उत्तर संतीं केलें दान । जालें समाधान चित्त तेणें ॥१॥
 
आतां प्रेमरसें न घडे खंडण । द्यावें कृपादान नारायणा ॥ध्रु.॥
 
आलें जें उचित देहविभागासी । तेणें पायांपासीं उभी असों ॥२॥
 
तुका म्हणे करी पूजन वैखरी । बोबडा उत्तरीं गातों गीत ॥३॥
 
४८२
 
असो मंत्रहीन क्रिया । नका चर्या विचारूं ॥१॥
 
सेवेमधीं जमा धरा । कृपा करा शेवटीं ॥ध्रु.॥
 
विचारूनि ठाया ठाव । येथें भाव राहिला ॥२॥
 
आतां तुकयापाशीं हेवा । नाहीं देवा तांतडी ॥३॥
 
॥५॥
 
४८३
 
ऐकें वचन कमळापती । मज रंकाची विनंती ॥१॥
 
कर जोडितों कथाकाळीं । आपण असावें जवळी ॥ध्रु.॥
 
घेई ऐसी भाक । मागेन जरि कांहीं आणिक ॥२॥
 
तुकयाबंधु म्हणे देवा । शब्द इतुका राखावा ॥३॥
 
४८४
 
आली लळिताची वेळ । असा सावध सकळ ॥१॥
 
लाहो करा वेगीं स्मरा । टाळी वाउनि विश्वंभरा ॥ध्रु.॥
 
जालिया अवसान । न संपडती चरण ॥२॥
 
तुकयाबंधु म्हणे थोडें । अवधि उरली आहे पुढें ॥३॥
 
४८५
 
नेणें गाऊं कांहीं धड बोलतां वचन । कायावाचामनेंसहित आलों शरण ॥१॥
 
करीं अंगीकार नको मोकलूं हरी । पतितपावन ब्रिदें करावीं खरीं ॥ध्रु.॥
 
नेणें भक्तिभाव तुझा म्हणवितों दास । जरि देसी अंतर तरि लज्जा कोणास ॥२॥
 
म्हणे तुकयाबंधु तुझे धरियेले पाये । आतां कोण दुजा ऐसा आम्हांसी आहे ॥३॥
 
४८६
 
तूं च मायबाप बंधु सखा आमचा । वित्त गोत जीवलग जीवाचा ॥१॥
 
आणीक प्रमाण नाहीं दुसरें आतां । योगक्षेमभार तुझे घातला माथां ॥ध्रु.॥
 
तूं च क्रियाकर्म धर्म देव तूं कुळ । तूं च तप तीर्थ व्रत गुरु सकळ ॥२॥
 
म्हणे तुकयाबंधु करिता कार्यता देवा । तूं च भाव भक्ति पूजा पुनस्कार आघवा ॥३॥
 
४८७
 
करुनि उचित । प्रेम घालीं हृदयांत ॥१॥
 
आलों दान मागायास । थोरी करूनियां आस ॥ध्रु.॥
 
चिंतन समयीं । सेवा आपुली च देई ॥२॥
 
तुकयाबंधु म्हणे भावा । मज निरवावें देवा ॥३॥
 
४८८
 
गाऊं वाऊं टाळी रंगीं नाचों उदास । सांडोनि भय लज्जा शंका आस निरास ॥१॥
 
बळियाचा बळी तो कैवारी आमुचा । भुक्तिमुक्तिदाता सकळां ही सिद्धींचा ॥ध्रु.॥
 
मारूं शब्दशस्त्रबाण निःशंक अनिवार । कंटकाचा चुर शिर फोडूं काळाचें ॥२॥
 
म्हणे तुकयाबंधु नाहीं जीवाची चाड । आपुलिया तेथें काय आणिकांची भीड ॥३॥
 
४८९
 
सांडूनि वैकुंठ । उभा विटेवरी नीट ॥१॥
 
आला आला रे जगजेठी । भक्ता पुंडलिकाचे भेटी ॥ध्रु.॥
 
पैल चंद्रभागे तिरीं । कट धरूनियां करीं ॥२॥
 
तुकयाबंधु म्हणे अंबर । गजर होतो जयजयकार ॥३॥

४९०
 
कृपाळु भक्तांचा । ऐसा पति गोपिकांचा ॥१॥
 
उभा न पाचारितां दारीं । न संगतां काम करी ॥ध्रु.॥
 
भाव देखोनि निर्मळ । रजां वोडवी कपाळ ॥२॥
 
तुकयाबंधु म्हणे न भजा । कां रे ऐसा भोळा राजा ॥३॥
 
४९१
 
केला अंगीकार पंढरीच्या देवें । आतां काय करिती काळ मशक मानवें ॥१॥
 
घातलीं बाहेर तीं भय होतें ज्यानें । बैसला आपण तेथें घालुनियां ठाणें ॥ध्रु.॥
 
लागों नेदी वारा दुजियाचा अंगासी । हा पुरता निर्धार कळों आला आम्हांसी ॥२॥
 
म्हणे तुकयाबंधु न लगे करावी चिंता । कोणेविशीं आतां बैसलों हस्तीवरी माथां ॥३॥
 
४९२
 
अगोचरी बोलिलों आज्ञेविण आगळें । परी तें आतां न संडावें राउळें ॥१॥
 
जाईल रोकडा बोल न पुसती आम्हां । तुझा तुझें म्हणविलें पाहा पुरुषोत्तमा ॥ध्रु.॥
 
न व्हावा न वजावा न कळतां अन्याय । न धरावें तें मनीं भलता करा उपाय ॥२॥
 
म्हणे तुकयाबंधु हीन मी म्हणोनि लाजसी । वारा लागों पाहातोहे उंच्या झाडासी ॥३॥
 
४९३
 
जाली पाकसिद्धि वाट पाहे रखुमाई । उदक तापलें डेरां चीकसा मर्दुनी अई ॥१॥
 
उठा पांडुरंगा उशीर जाला भोजनीं । उभ्या आंचवणा गोपी कळस घेउनी ॥ध्रु.॥
 
अवघ्या सावचित्त सेवेलागीं सकळा । उद्धव अक्रूर आले पाचारूं मुळा ॥२॥
 
सावरिली सेज सुमनयाति सुगंधा । रत्नदीप ताटीं वाळा विडिया विनोदा ॥३॥
 
तुका विनंती करी पाहे पंढरीराणा । असा सावचित्त सांगे सकळा जना ॥४॥
 
४९४
 
उठा सकळ जन उठिले नारायण । आनंदले मुनिजन तिन्ही लोक ॥१॥
 
करा जयजयकार वाद्यांचा गजर । मृदंग विणे अपार टाळ घोळ ॥ध्रु.॥
 
जोडोनि दोन्ही कर मुख पाहा सादर । पायावरी शिर ठेवूनियां ॥२॥
 
तुका म्हणे काय पढियंतें तें मागा । आपुलालें सांगा सुख दुःखें ॥३॥
 
४९५
 
करूनी विनवणी पायीं ठेवीं माथा । परिसावी विनवणी माझी पंढरीनाथा ॥१॥
 
अखंडित असावेंसें वाटतें पायीं । साहोनि संकोच ठाव थोडासा देई ॥ध्रु.॥
 
असो नमो भाव आलों तुझिया ठाया । पाहें कृपादृष्टी मज पंढरीराया ॥२॥
 
तुका म्हणे आम्हीं तुझीं वेडीं वांकडीं । नामें भवपाश हातें आपुल्या तोडीं ॥३॥
 
४९६
 
घडिया घालुनि तळीं चालती वनमाळी । उमटती कोमळीं कुंकुमाचीं ॥१॥
 
वंदा चरणरज अवघे सकळ जन । तारियेले पाषाण उदकीं जेणें ॥ध्रु.॥
 
पैस धरुनी चला ठाकत ठायीं ठायीं । मौन्य धरुनी कांहीं नो बोलावें ॥२॥
 
तुका अवसरु जाणवितो पुढें । उघडलीं महाल मंदिरें कवाडें ॥३॥
 
४९७
 
भीतरी गेले हरी राहा क्षणभरी । होईल फळ धीर करावा ॥१॥
 
न करीं त्वरा ऐकें मात । क्षण एक निवांत बैसावें ॥ध्रु.॥
 
करूनी मर्दन सारिलें पाणी । न्हाले देव अंग पुसी भवानी ॥२॥
 
नेसला सोनसळा विनवी रखुमाई । वाढिलें आतां ठायीं चलावें जी ॥३॥
 
करुनियां भोजन घेतलें आंचवण । आनंदें नारायण पहुडले ॥४॥
 
तुका मात जाणवी आतां । सकळां बहुतां होती ची ॥५॥
 
४९८
 
द्या जी आम्हां कांहीं सांगा जी रखुमाई । शेष उरलें ठायीं सनकादिकांचें ॥१॥
 
टोकत बाहेरी बैसलों आशा । पुराया ग्रासा एकमेकां ॥ध्रु.॥
 
येथवरी आलों तुझिया नांवें । आस करुनी आम्ही दातारा ॥२॥
 
प्रेम देउनियां बहुडा आतां दिला । तुका म्हणे आतां विठ्ठल बोला ॥३॥
 
४९९
 
बहुडविलें जन मन जालें निश्चळ । चुकवूनी कोल्हाळ आला तुका ॥१॥
 
पर्यंकीं निद्रा करावें शयन । रखुमाई आपण समवेत ॥ध्रु.॥
 
घेउनियां आलों हातीं टाळ वीणा । सेवेसि चरणा स्वामीचिया ॥२॥
 
तुका म्हणे आतां परिसावीं सादरें । बोबडीं उत्तरें पांडुरंगा ॥३॥
 
५००
 
नाच गाणें माझा जवळील ठाव । निरोपीन भाव होईल तो ॥१॥
 
तुम्हां निद्रा मज आज्ञा ते स्वभावें । उतरूनि जीवें जाईन लोण ॥ध्रु.॥
 
एकाएकीं बहु करीन सुस्वरें । मधुर उत्तरें आवडीनें ॥२॥
 
तुका म्हणे तूं जगदानी उदार । फेडशील भार एका वेळा ॥३॥

वेबदुनिया वर वाचा

संबंधित माहिती