४० अंश सेल्सिअस किंवा त्यापेक्षा जास्त तापमानात बाहेर पडणे उष्माघात (हीट स्ट्रोक) आणि उष्मा थकवा (हीट एक्झॉस्टियन) चा धोका वाढवते. शरीराचे तापमान नियंत्रित ठेवण्यासाठी निर्जलीकरण टाळणे आणि उन्हाचा थेट संपर्क कमी करणे अत्यंत गरजेचे आहे.
१. बाहेर पडण्यापूर्वीची तयारी
दुपारी १० ते ४ (किंवा ११ ते ३) दरम्यान शक्यतो बाहेर जाणे टाळा. सकाळी लवकर किंवा सूर्यास्तानंतर बाहेर पडा.
हलके, सैल, सुती आणि फिकट रंगाचे कपडे घाला (काळे किंवा गडद रंग उन्ह शोषून घेतात). पूर्ण बाजूंची शर्ट आणि पॅंट चांगले.
रुंद कडेची टोपी किंवा छत्री वापरा.
सनस्क्रीन (SPF 30+) लावा (सूर्यकिरण त्वचेला जाळतात आणि शरीर थंड होण्याची क्षमता कमी करतात).
सनग्लासेस घाला.
घराबाहेर पडण्यापूर्वी भरपूर पाणी प्या. बाटली सोबत ठेवा.
२. बाहेर असताना काय करावे?
तहान लागली नसली तरी दर १५-२० मिनिटांनी पाणी प्या. एकूण दिवसभरात ३-४ लिटर किंवा त्यापेक्षा जास्त (शरीर आणि कामानुसार).
लिंबू सरबत, नारळ पाणी, ORS (ओरल रिहायड्रेशन सॉल्ट), ताक किंवा इलेक्ट्रोलाइट्स असलेले पेय घ्या.
चहा, कॉफी, अल्कोहोल आणि गोड पेये टाळा — ते निर्जलीकरण वाढवतात.
थकवा जाणवल्यास सावलीत किंवा थंड जागी बसून आराम करा. काम हळू करा.
हलके, सहज पचणारे अन्न खा (फळे, सॅलड, दही). तळलेले, मसालेदार किंवा जड जेवण टाळा.
थंड पाण्यात भिजवलेला रुमाल गळ्यावर, डोक्यावर किंवा हातांवर ठेवा.
३. उष्मा थकव्याची लक्षणे — लगेच सावध व्हा!
जास्त घाम येणे, थंड आणि ओली त्वचा
डोकेदुखी, चक्कर, अशक्तपणा, मळमळ, उलटी
स्नायू दुखणे किंवा आकुंचन पडणे
वेगवान आणि कमकुवत नाडी
उपाय: तात्काळ सावलीत/थंड जागी जा, कपडे सैल करा, थंड पाणी प्या, अंगावर थंड पाणी मारून फॅन करा. सुधारणा न झाल्यास डॉक्टरांकडे जा.
४. उष्माघात — आणीबाणी!
शरीराचे तापमान ४०°C पेक्षा जास्त
घाम येणे बंद होणे, गरम आणि कोरडी त्वचा
गोंधळ, बेशुद्ध पडणे, वेगवान श्वास/नाडी
डोकेदुखी, झटके
काय करावे? तात्काळ रुग्णालयात न्या. रुग्णाला थंड जागी न्या, कपडे काढा, थंड पाण्याने अंग पुसा/आंघोळ घाला. तोंडाने पाणी देऊ नका (बेशुद्ध असल्यास).
विशेष काळजी घ्या कोणाला?
लहान मुले, वृद्ध व्यक्ती
हृदयरोग, उच्च रक्तदाब, मधुमेह असणारे
बाहेर काम करणारे कामगार (विक्रेते, डिलिव्हरी, ट्रॅफिक पोलिस)
गर्भवती महिला
डॉक्टरांचा अतिरिक्त सल्ला:
औषधे घेत असाल (विशेषतः डुरेटिक्स, ब्लड प्रेशरची) तर डॉक्टरांना विचारा — काही औषधे निर्जलीकरण वाढवतात.
एसी किंवा थंड जागी जास्त वेळ घालवा.
मुलांना आणि पाळीव प्राण्यांना गाडीत कधीही एकटे सोडू नका.
कुटुंबातील वृद्ध आणि मुलांची विशेष काळजी घ्या.
सावधानी हाच सर्वोत्तम उपाय!
ही माहिती सामान्य डॉक्टरांच्या सल्ला आणि आरोग्य संस्थांच्या मार्गदर्शक तत्त्वांवर आधारित आहे. तुम्हाला वैयक्तिक आरोग्य समस्या असल्यास तुमच्या डॉक्टरांचा सल्ला अवश्य घ्या.
