गुरुचरित्र – अध्याय विसावा

सोमवार, 23 नोव्हेंबर 2020 (12:57 IST)
॥ श्रीगणेशाय नम: ॥ श्रीसरस्वत्यै नम: ॥ श्री गुरुभ्यो नम: ॥
 
नामधारक शिष्यराणा । लागे सिध्दचिया चरणा ।
विनवीतसे कर जोडून । भक्तिभावेंकरूनि ॥१॥
 
पुसतसे तयावेळी । माथा ठेवोनि चरणकमळी ।
जय जया सिध्द-स्तोममौळी । विनंति एक अवधारा ॥२॥
 
स्वामी निरोपिलें आम्हांसी । श्रीगुरु आले गाणगापुरासी ।
गौप्यरूपें अमरापुरासी । औदुंबरी असती म्हणतां ॥३॥
 
वर देऊनि योगिनींसी । आपण आले प्रकटेसी ।
पुढे तया स्थानी कैसी । विस्तार झाला तें निरोपावें ॥४॥
 
वृक्ष सांगसी औदुंबर । निश्चयें म्हणसी कल्पतरु ।
पुढे कवणा झाला वरु । निरोपावे दातारा॥५॥
 
शिष्यवचन ऐकोनि । संतोषला सिध्दमुनि ।
सांगतसे विस्तारुनि । औदुंबरास्थानमहिमा ॥६॥
 
सिध्द म्हणे ऐक बाळा । किती सांगूं गुरुची लीळा ।
औदुंबरी सर्वकाळ । वास आपण असे जाणा ॥७॥
 
जया नाम कल्पतरु । काय पुससी तयाचा वरु ।
जेथे वास श्रीगुरु॥ कल्पिलें फळ तेथें होय ॥८॥
 
अमित झाला तेथें महिमा । सांगावया अशक्य आम्हां ।
एखादा सांगो दृष्टांत तुम्हां । शिष्योत्तमा नामधारक ॥९॥
 
'शिरोळे' म्हणिजे ग्रामेसी । विप्र एक परियेसीं ।
'गंगाधर' नाम ऐसी । वेदरत होता जाणा ॥१०॥
 
त्याची भार्या पतिव्रता । शांत असे सुशीलता ।
तिसी पुत्र होती ते सर्वेचि मृत्युता । कष्टतसे येणेंपरी ॥११॥
 
पांच पुत्र तिसी झाले । सर्वेचि पंचत्व पावले ।
अनेक देव आराधिले । नव्हे कवणेपरी स्थिर ॥१२॥
 
दु:ख करी ते नारी । व्रत उपवास अपरांपरी ।
पूर्वकर्म असे थोरी । स्थिर नोहे पुत्र तिसी ॥१३॥
 
रहणी कर्मविपाकेसी । विचार करिती तिच्या दोषासी ।
पुत्रशोक व्हावयासी । सांगती पातकें तये वेळी ॥१४॥
 
सांगती विप्र विद्वज्जन । पुत्र न वांचती काय कारण ।
पूर्वजन्म-दोषगुण । विस्तार करिती तियेसी ॥१५॥
 
गर्भपात स्त्रियांसी । जे जन करिती तामसी ।
पावती वांझ-जन्मासी । झाले पुत्र मरती जाणे ॥१६॥
 
अश्ववध गोवध करी । वांझ होय सदा ज्वरी ।
एकदा परद्रव्य अपहारी । अपुत्री होय तो जाणा ॥१७॥
 
विप्र म्हणती तियेसी । तुझे पूर्वजन्म-दोषी ।
दिसतसे आम्हांसी । सांगूं ऐका एकचित्ते ॥१८॥
 
शोनेकगोत्री द्विजापाशीं । रीण घेतले द्रव्यासी ।
मागता तुवां न देसी । कष्टला बहुत तो ब्राह्मण ॥१९॥
 
लोभी होता तो ब्राह्मण । द्रव्यसंबंधे दिधला प्राण ।
आत्महत्या केलिया गुणें । तो पिशाच झाला असे ॥२०॥
 
गर्भपात करी तो तुज । जाहल्या मृत्यु करी तो द्विज ।
तुझें कर्म असे सहज । आपली जोडी भोगावी ॥२१॥
 
ऐकोनी ब्राह्मणाचे वचन । विप्रवनिता खेदे खिन्न ।
अनुतप्त होऊनि अंत:करण । द्विजचरणा लागली ॥२२॥
 
कर जोडोनि तये वेळी । विनवीतसे करुणाबहाळी ।
माथा ठेवूनि चरणकमळी । पुसतसे तयावेळी ॥२३॥
 
ऐसी पापिणी दुराचारी । बुडाल्यें पापाचे सागरी ।
स्वामी मातें तारी तारी । उपाय सांगणे म्हणतसे ॥२४॥
 
ऐसी पापें हळाहळी । अपत्ये भक्षिली चांडाळी ।
औषधी सांगा तुम्ही सकळी । म्हणोनी सभेसी विनवीतसे ॥२५॥
 
विप्र म्हणती तियेसी । तुवां केली ब्रह्महत्या दोषी ।
अपहारिलें द्रव्यासी । ब्राह्मण पिशाच जाहला असे ॥२६॥
 
जधी मेला द्विजवर । केली नाहीं क्रियाकर्म-पर ।
त्याचें द्रव्य तुवां सारें । भोगिलें असे जन्मांतरी ॥२७॥
 
त्यासी करणें उध्दारगति । सोळावें कर्म करावें रीतीं ।
द्रव्य द्यावें एकशती । तया गोत्रद्विजासी ॥२८॥
 
तेणें होय तुज बरवें । एकोभावें आचरावें ।
कृष्णतीरी वास करावें । एक मास उपवासी ॥२९॥
 
पंचगंगासंगमेसी । तीर्थे असती बहुवसी ।
औदुंबरवृक्षासी । आराधावें परियेसा ॥३०॥
 
पापविनाशी करुनी स्नान । वेळ सात औदुंबरस्नपन ।
अभिषेकोनि श्रीगुरुचरण । पुन्हा स्नान काम्यतीर्थी ॥३१॥
 
विधिपूर्वक श्रीगुरुचरणीं ।
पूजा करावी भावोनी॥ येणेंपरी भक्तीने । मास एक आचरावें ॥३२॥
 
स्थान असे श्रीगुरुचें । नरसिंहसरस्वतीचें ।
तुझे दोष जातील साचे । पुत्र होतील शतायुषी ॥३३॥
 
मास आचरोनी येणेंपरी । मग ब्राह्मणातें पाचारीं ।
द्रव्य द्यावें शौनकगोत्री । द्वीजवरासी एक शत ॥३४॥
 
त्याचेनि नामें कर्म सकळ । आचरावें मन निर्मळ ।
होतील तुझे कष्ट सफळ । श्रीगुरुनाथ तारील ॥३५॥
 
गुरुस्मरण करूनि मनीं । तूं पूजा करीं वो गुरुचरणीं ।
तुझें पाप होईल धुणी । ब्राह्मणसमंध परिहरेल ॥३६॥
 
ऐसें सांगतां द्विजवरीं । ऐकोनि सती चिंता करी ।
शतद्रव्य आमुच्या घरीं । कधीं न मिळे परियेसा ॥३७॥
 
कष्ट करीन आपुले देहीं । उपवासादि पूजा पाहीं ।
मासोपवास एकोभावीं । करीन आपण गुरुसेवा ॥३८॥
 
येणेंपरी तये नारी । सांगे आपुले निर्धारीं ।
ऐकोनियां द्विजवरीं । निरोप देती तये वेळी ॥३९॥
 
विप्र म्हणती ऐक बाळे । तूर्ते द्रव्य इतुकें न मिळे ।
सेवा करीं वो मननिर्मळें । श्रीगुरुचरणीं तूं आतां ॥४०॥
 
निष्कृति तुझिया पापासी ।श्रीगुरु करील परियेसीं।
औंदुबरसंनिधेंसी । वास असे निरंतर ॥४१॥
 
तो कृपाळू भक्तांसी । निवारील ब्रह्महत्यादोषासी ।
जितुकें येईल तुझ्या शक्तीसी । द्रव्य वेंची गुरुनिरोपें ॥४२॥
 
परिसोनि द्विजवचन । विप्रवनिता संतोषोन ।
गेली त्वरित ठाकोन । जेथें स्थान श्रीगुरूचें ॥४३॥
 
स्नान करूनि संगमासी । पापविनाशीं विधीसीं ।
सात वेळ स्नपनेसीं । करी औदुंबरी प्रदक्षिणा ॥४४॥
 
काम्यतीर्थी करूनि स्नान । पूजा करूनि श्रीगुरुचरण ।
प्रदक्षिणा करूनि नमन । करीतसे उपवास ॥४५॥
 
येणेंपरी दिवस तीनी । सेवा करितां ते ब्राह्मणी ।
आला विप्र तिच्या स्वप्नीं । द्रव्य मागे शत एक ॥४६॥
 
अद्यापि जरी न देसी । घेईन तुझे प्राणासी ।
पुढें तुझ्या वंशासी । वाढों नेदीं अवधारीं ॥४७॥
 
वायां करिसी तूं सायासी । पुत्र कैंचे तुझे वंशी ।
म्हणोनि कोपें मारावयासी । आला पिशाच स्वप्नांत ॥४८॥
 
भयचकित ते वनिता । औदुंबराआड रिघतां ।
तंव देखिलें श्रीगुरुनाथा । तयापाठीं रिघाली ॥४९॥
 
अभय देवोनि नारीसी । वारिता झाला ब्राह्मणासी ।
पुसती श्रीगुरु तयासी । कां मारिसी स्त्रियेसी ॥५०॥
 
विप्र विनवी श्रीगुरूसी । "जन्मांतरी आपणासी ।
अपहार केला द्रव्यासी । प्राण त्यजिला यास्तव ॥५१॥
 
स्वामी कृपाळू सर्वांसी । आमुचे शत्रूचा पक्षपात करिसी ।
तुंही यतीश्वर तापसी । पक्षपात करूं नये " ॥५२॥
 
ऐकोनि तयाचें वचन । श्रीगुरु म्हणती कोपोन ।
"उपद्रव देसी भक्तजना । तूंतें शिक्षा करूं जाण ॥५३॥
 
आम्ही सांगों जेंणें रीती । जरी ऐकसी हितार्थी ।
तुज होईल सद्गति । पिशाचत्व परिहरेल ॥५४॥
 
जें काय देईल विप्रवनिता । तुवां अंगिकारावें सर्वथा ।
जरी न ये तुझ्या चित्ता । जाईं आतां येथोन ॥५५॥
 
राखीव माझिया भक्तांसी । वंशोवंशी अभिवृध्दीसीं ; ।
पुनरपि जरी पाहूं येसी । शिक्षा करूं " म्हणती गुरु ॥५६॥
 
ऐकोनि श्रीगुरुचें वचन । विप्र-पिशाच करी नमन ।
" स्वामी तुझे देखिले चरण । उध्दरावें आपणासी ॥५७॥
 
जेणेंपरी आपणासी । होय गति उध्दरावयासी ।
निरोप देसी करुणेसीं । अंगिकारूं स्वामिया " ॥५८॥
 
श्रीगुरु म्हणती तयासी । विप्रवनिता भावेसीं ।
करील कर्म दहा दिवशी । गति होईल तूतें जाणा ॥५९॥
 
येणेंपरी तयासी । निरोप देती स्त्रियेसी ।
जें असेल तुजपाशी । आचरीं कर्म तया नामीं ॥६०॥
 
अष्टतीर्थी स्नान करी । तया नामें अवधारीं ।
सात दिवस येणेंपरी । स्नपन करीं औदुंबरा ॥६१॥
 
ब्रह्महत्या तुझे दोषी । जातील त्वरित भरंवसी ।
कन्या पुत्र पूर्णायुषी । होतील म्हणती श्रीगुरु ॥६२॥
 
ऐसें देखोनि जागृतीं । विप्रवनिता भयचकिती ।
ज्ञाने पाहे श्रीगुरुमूर्ति । न विसंवे मनांत ॥६३॥
 
श्रीगुरुनिरोपें दहा दिवस । केलें आचरण परियेस ।
ब्रह्महत्या गेला दोष । गति झाली ब्राह्मणासी ॥६४॥
 
येरे दिवशी स्वप्नांत । प्रत्यक्ष आले श्रीगुरुनाथ ।
नारिकेल दोन देत । भरली ओंटी तियेची ॥६५॥
 
म्हणे पारणें करीं वो तूं आतां । पुत्र होतील वेदरता ।
वाढे त्यांची संतति बहुता । चिंता न करीं अहो बाळे ॥६६॥
 
गुरुनिरोपें आराधन । करिती दंपती मन:पूर्ण ।
प्रकट झाला श्रीगुरुराणा । संपर्क लोह-परिसापरी ॥६७॥
 
गुरुनिरोपें आराधन । करिती दंपती मन:पूर्ण ।
प्रकट झाला श्रीगुरुराणा । संपर्क लोह परिसापरी ॥६८॥
 
पुढें तया नारीसी। पुत्रयुग्म सद्वंशी ।
झाले श्रीगुरुकृपेसीं । एकचित्तें परियेसा ॥६९॥
 
व्रतबंध करिती ज्येष्ठासी । समांरंभ अनंत हर्षी ।
चौलकर्म दुजियासी । करूं पहाती मातापिता ॥७०॥
 
समारंभ करी जननी । चौलकर्म करणें मनीं ।
पुत्रासी जाहली वर्षे तीन्ही । अत्योल्हास मानसीं ॥७१॥
 
समारंभ अतिप्रीतीं । करिती झाली आयती ।
पूर्व दिवसी मध्यरात्रीं । आली व्याधि कुमरासी ॥७२॥
 
व्याधि असती अष्टोत्तर । एकाहूनि एक थोर ।
तयामध्यें जो का तीव्र । धनुर्वात तयासी ॥७३॥
 
अवयव वांकोनि । दिसे भयानक नयनी ।
येणेपरी दिवस तीन्ही । कष्टातसे तो बाळ ॥७४॥
 
तया दिवशीं अस्तमानीं । पंचत्व पावला तत्क्षणी ।
शोक करिती जनक जननी । ऐका श्रोते एकचित्तें ॥७५॥
 
आक्रोशोनि भूमीसी । आफळी शिर सत्राणेसीं ।
पाषाण घेवोनि उरासी । घात करी ते नारी ॥७६॥
 
देह टाकी धरणीवरी । निर्जीव होवोनि क्षणभरी ।
आठवी दु:ख अपरांपरी । नयनीं वाहे पूर्ण जळ ॥७७॥
 
प्रेतपुत्रावरी लोळे । अलिंगोनि परिबळें ।
विष्टोनियां मायाजाळें । प्रलापीतसे ते नारी ॥७८॥
 
म्हणे ताता पुत्रराया । प्राणरक्षका माझ्या प्रिया ।
मातें केवी सोडूनियां । जासी कठोर मन करूनि ॥७९॥
 
कोठें गेलासी खेळावया । स्तनींचें क्षीर जातसे वायां ।
शीघ्र येई गा ठाकोनियां । पुत्रराया परियेसीं ॥८०॥
 
केवीं विसरूं तुझे गुण । माझा तूंचि निर्धान ।
तुझे गोजिरें बोलणें । केवीं विसरूं पुत्रराया ॥८१॥
 
तुझे रूपासारखा सुत । केवी देखों मी निश्चित ।
निधान देखत्यें स्वप्नांत । तैसें मज चाळ्विलें ॥८२॥
 
पुत्र व्यालें पांच आपण । त्यात तूं एक निधन ।
जधीं झालें गर्भधारण । तैपासाव संतोष ॥८३॥
 
डोहळे मज उत्तम होती । कधी नसे मी दुश्चिती ।
अत्योल्हास नवमासांतीं । पुत्र होईल म्हणोनि ॥८४॥
 
श्रीगुरूंनी दिधला मातें वर । पुत्र होईल निर्धार ।
त्याणें मज हर्ष फार । वरद पिंड म्हणोनि॥८५॥
 
जघीं तुज प्रसूत जाहल्यें । अनंत सौख्य मीं लाधलें ।
प्राणप्रिया तुज मीं पोसिलें । आमुतें रक्षिसी म्हणोनि ॥८६॥
 
मज भरंवसा तुझा बहुत । वृध्दाप्याचा पोषक म्हणत ।
आम्हांसी सांडूनि जातां उचित । धर्म नव्हे पुत्रराया ॥८७॥
 
दु:ख झालें मज बहुत ।विसरल्यें बाळा तुज देखत ।
तूं तारक आमुचा सत्य । म्हणोनि विश्वास केला जाण ॥८८॥
 
ऐंसें नानापरी देखा । दु:ख करी ते बाळिका ।
निवारण करिती सकळ लोक । वाया दु:ख तूं कां करिसी ॥८९॥
 
देवदानवऋषेश्वरांसी । होणार न चुके परियेसीं ।
ब्रह्मा लिही ललाटेंसी। तेचि अढळ जाण सत्य ॥९०॥
 
अवतार होताति हरिहर । तेही न राहती स्थिर ।
उम्ही तरी मनुष्य नर । काय अढळ तुम्हांसी॥९१॥
 
येणेंपरी सांगती जन । आणखी दु:ख आठवी मन ।
म्हणे मातें दिधलीं जाण । स्थिर म्हणोनि दोन्ही फळें ॥९२॥
 
श्रीगुरु-नरसिंहसरस्वती । भूमंडळीं महाख्याति ।
औदुंबरी सदा वसती । त्यांणी दिधले मज सुत ॥९३॥
 
त्याचे बोल केवी मिथ्या । मातें दिधला वर सत्या ।
त्यासी घडो माझी हत्या। पुत्रासवें देईन प्राण ॥९४॥
 
म्हणोनि आठवी श्रीगुरूसी । देवा मातें गांजिलेंसी ।
विश्वास केला मी तुम्हांसी । सत्य वाक्य तुझें म्हणत ॥९५॥
 
सत्यसंकल्प तूंचि होसी । म्हणोनि होत्यें विश्वासीं ।
घात केला गा आम्हांसी । विश्वासघातकी केवी न म्हणों ॥९६॥
 
त्रयमूर्तीचा अवतारु । तुंचि नरसिंहसरस्वती गुरू।
ध्रुवा विभीषणा दिधला वरु । केवीं सत्य म्हणों आतां ॥९७॥
 
विश्वास केला तुझे बोलें । आतां मातें उपेक्षिलें ।
माझ्या मनीं निश्चय केला । प्राण देईन तुम्हांवरी ॥९८॥
 
लोक येती तुझ्या स्थानीं । सेवा करिती निवसोनि ।
औदुंबरी प्रदक्षिणा करूनि । पुरश्चरणें करिताति ॥९९॥
 
आपण केलें पुरश्चरण । फळा आलें मज साधन ।
आतां तुजवरी देईन प्राण । काय विश्वास तुझ्या स्थानीं ॥१००॥
 
कीर्ति होईल सृष्टींत । आम्हां केला तुवां घात ।
पुढें तुज भजती भक्त । काय भरंवसा तयांसी ॥१॥
 
ब्रह्मस्वदोषें पीडोन । दृढ धरिले तुझे चरण ।
अंगीकारोनि मध्यें त्यजणें । कवण धर्म घडतसे ॥२॥
 
व्याघ्रातें धेनु भिऊन । जाय आणिकापाशीं ठासून ।
तोचि मारी तिचा प्राण । तयापरी झालें आपणासी ॥३॥
 
कीं एखादा पूजेसी । जाय देउळा संधीसी ।
तेंचि देऊळ तयासी । मृत्यु जोऊनि वर पडे ॥४॥
 
तयपरी आपणासी । जाहलें स्वामी परियेसीं ।
माझ्या प्राणसुतासी । न राखिसी देवराया ॥५॥
 
येणेंपरी अहोरात्री । दु:ख करीतसे ते नारी ।
उदय जाहला दिनकरीं । प्रात:काळीं परियेसा ॥६॥
 
द्विज ज्ञाते मिळोनि सकळी । येती तये स्त्रियेजवळी ।
वायां दु:ख सर्वकाळी । करिसी मूर्खपणें तूं ॥७॥
 
जे जे समयीं होणार गति । ब्रह्मादिकां न चुके ख्याति ।
चला जाऊं गंगेप्रती । प्रेतसंस्कार करूं आतां ॥८॥
 
ऐसें वचन ऐकोनि । महा आक्रोश करी मनी ।
आपणासहित घाला वन्ही । अथवा नेदी प्रेतासी ॥९॥
 
आपणासहित बाळासी । करा पां अग्निप्रवेशी ।
येरवी नेदीं प्रेतासी । म्हणोनि उरीं बांधी बाळा ॥११०॥
 
लोक म्हणती तियेसी । नव्हसी तूं स्त्री, कर्कशी ।
प्रेतासवें प्राण देसी । कवण धर्म सांग आम्हां ॥११॥
 
नाहीं देखिलें न ऐकों कानीं । पुत्रासवें देती प्राण कोणी ।
वायां बोलसी मूर्खपणीं । आत्महत्या महादोष ॥१२॥
 
नानापरी तियेसी । बोधिती लोक परियेसीं ।
निश्चय तिनें केला ऐसी । प्राण त्यजीन पुत्रासवें ॥१३॥
 
दिवस गेला दोन प्रहर । प्रेतासी करूं नेदी संस्कार ।
अथवा न ये गंगतीरा । ग्रामीं आकांत वर्तला ॥१४॥
 
इतुकिया अवसरीं । आला एक ब्रह्मचारी ।
सांगे तिसी सविस्तारीं । आत्मज्ञान तये वेळीं ॥१५॥
 
सिध्द म्हणे नामधारका । पुढें अपूर्व झालें ऐका ।
ब्रह्मचारी आला एका । बोधिता झाला ज्ञान तिसी ॥१६॥
 
बाळ नव्हे तोचि गुरु । आला नरवेषधारु ।
नरसिंहसरस्वती अवतारु । भक्तवत्सल परियेसा ॥१७॥
 
म्हणोनि सरस्वतीगंगाधर सांगे गुरुचरित्राविस्तार ।
ऐकता होय मनोहर । शतायुषी पुरुष होय ॥१८॥
 
भक्तिपूर्वक ऐकती जरी । व्याधि नव्हती त्यांचे ।
पूर्णायुषी ते होती अमरी । सत्य माना माझा बोल ॥११९॥
 
इति श्रीगुरुचरित्रामृते परमकथाकल्पतरौ श्रीनृसिंहसरस्वत्युपाख्याने सिध्द-नामधारकसंवादे ब्रह्मसमंधपरिहार-प्रेतजननीशोकनं नाम विशोऽध्याय: ॥२०॥
 
॥ श्रीगुरुदेव दत्त ॥ ॥ ओवीसंख्या ११९ ॥
 
॥ श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु ॥

वेबदुनिया वर वाचा

संबंधित माहिती